Her teknoloji süreçleri ve olguları büyütür, hızlandırır, ölçeklendirmeyi artırır. Neyi büyüteceği nasıl bir sistem içinde yerleşik olduğuna bağlıdır. Çünkü her teknoloji tarihsel, yani zamansal ve mekansal olarak belli sistemler içinde yerleşiktir ve sürekli değişim halindeki politik, ekonomik ve sosyal akışlarla karşılıklı etkileşim halinde var olur. Dolayısıyla genellikle mevcut sistemin somut durumda büyütmekte, hızlandırmakta, ölçeklendirmekte olduğu şeyleri – kısaca, onun mantığını – büyütür, sistemi gitmekte olduğu yönde hızlandırır.
Yerleşik olduğu sistemdeki kuvvetlerden ayrı olarak ”özerk ya da kendi başına” işlemez. Çünkü her durumda kendisi de o sistemin bir parçası olmuştur. Her diğer şey gibi onunla dolanıktır. Birlikte-çalışır. Dolayısıyla Aİ – kimi epistemolojik alanlarda bize kıyasla olağanüstü becerikli olsa da, ki öyledir – içinde yerleşik olduğu bugünkü politik, ekonomik ve kültürel ekosistemlerin yönü ve güçler dağılımı değişmeden hayırdan çok şerre hizmet edecektir.
Bu söylenenler elbette teknolojinin belli kullanımlarının sistemlerin niş, kenar, eşik yerlerinde sisteme direnen kuvvetlerin elinde hayırlı kısmi, ara kazanımlara götürebileceğini ya da yeni güç odakları ve yeni toplumsal imkanlar yaratabileceğini dışlamaz.
Çünkü üretici güçler her zaman belirli üretim ilişkileri içinde işler, ekonomik süreçler toplumsal ilişkilere gömülüdür, teknolojileri toplumsal ağlardan bağımsız düşünmek yanıltıcıdır ve teknolojiler siyasal düzenlemeler taşır. AI de mevcut güç ilişkilerinden bağımsız değildir.
Bu söylenenler elbette teknolojinin belli kullanımlarının sistemlerin niş, kenar, eşik yerlerinde sisteme direnen kuvvetlerin elinde hayırlı kısmi, ara kazanımlara götürebileceğini ya da yeni güç odakları ve yeni toplumsal imkanlar yaratabileceğini dışlamaz.
Bugün AI kullanımları, örneğin şöyle çalışıyor:
– Sosyal medya algoritmaları dikkat ekonomisi içinde geliştiği için dikkati büyütüyor ve metalaştırıyor.
– Finansal algoritmalar finansallaşmış ekonomilerde spekülasyonu hızlandırıyor ve büyütüyor.
– Lojistik yazılımları küresel tedarik zincirlerini sermayeden yana daha da optimize ediyor ve yoğunlaştırıyor.
– Büyük dil modelleri ve veri işleme altyapıları, gözetim kapitalizminin temel araçları hâline geliyor.
– Ve en önemlisi: Yapay “Zekâ” bugün büyük ölçüde reklam, veri toplama, gözetim, verimlilik ve sermaye yoğunlaşması eksenlerinde gelişiyor.
Elbette tanık olduğumuz gibi yapay zekanın bilim, sağlık, eğitim ve erişilebilirlik gibi alanlarda önemli katkılar üretme kapasitesi vardır. Ancak yapay zeka, evet, bugünkü politik, ekonomik ve kültürel ekosistemler içinde hayırdan çok şerre hizmet etmektedir, bugün AI yatırımlarının ana alanları olarak açık ara öne çıkanlar
- reklam optimizasyonu,
- davranış tahmini,
- veri çıkarımı,
- gözetim ve kontrol,
- maliyet düşürme,
- emek tasarrufu,
- askerî uygulamalardır.
Bunların hiçbiri insanın ve genel olarak Hayatın sağlık ve esenliği doğrultusunda kurgulanmış değildir. Dolayısıyla teknolojilerin getireceği imkanların hangi yönde gerçekleşeceğini söz konusu teknolojinin kendisi değil, toplumsal mücadeleler belirler.
Teknolojiler tarihin motoru değildir – hele günümüzün karmaşık-çokmerkezli dünyasında; tarihin motoru toplumsal ilişkiler, güç mücadeleleri ve kurumsal yapılardır. Teknolojiler ise bu süreçlerin içindeki kuvvet çarpanlarıdır.
Yani yapay zekanın kendi başına bizi götürebileceği herhangi bir yer yoktur.
Tıpkı yaygın efsanedeki gibi, günün birinde birisinin yanlışlıkla bir düğmeye basmasıyla başlayacak bir nükleer savaşın insanlığa ve doğaya getireceği tasvir edilemez zarar ve yıkımın sorumlusunun nükleer teknoloji değil de bu teknolojiyi kendi iktidar mantıkları içinde konumlandıran ve o salağı o düğmenin başına koyan politik karar alıcılar olacağı gibi…
AI bizi ne “kurtaracak” ne de “yok edecek”, mesele onun bize ne yapacağından çok bizim ona nasıl yaklaşacağımız, onunla toplum olarak nasıl ilişkileneceğimizdir. Yapay zekâ bir kader değil; toplumsal mücadele alanıdır ve ancak bu yolla başka daha iyi bir dünyanın kurucu araçlarından biri olabilir.
Yeniden Düşünürken 