Jacobin Magazine sitesinde 12 Kasım 2026’da E. Ahmet Tonak’ın “Capitalism Is More Than a Legal Regime”(Kapitalizm Hukuki Bir Rejimden Daha Fazlasıdır) başlıklı bir makalesi yayınlandı. Tonak bu makalesinde Pistor’un 2025 yılında Yale University Press tarafından yayınlanan ve geniş bir yankı uyandıran Kapitalizmin Hukuku ve Dönüştürülmesi adlı kitabını eleştiriyor. (https://jacobin.com/2026/11/review-pistor-law-capitalism-exploitation)
Tonak bu makalesinde, kapitalizmin hukuki biçimlerini kapitalist üretim ilişkilerinden bağımsız ele almanın sakıncalarını isabetle gösteriyor. Aynı şekilde Pistor’un kapitalizmin hukukunun dönüştürülmesin ilişkin görüşlerini de eleştiriyor. Ama kapitalizmin dönüştürülmesi sorununda, Pistor’da eleştirdiği eksikliği kendisi de başka bir düzeyde yeniden üretiyor: Toplumsal dönüşümü gerçekleştirecek öznenin nasıl oluşacağını, nasıl örgütleneceğini ve dönüşümden sonra iktidarın nasıl demokratik biçimde kullanılacağını yeterince açıklamıyor.
Üstelik bu eksiklik yalnızca politik stratejiyle ilgili değil. Çağdaş kapitalizmin emek süreçlerini, toplumsal yeniden üretimi, dijital teknolojileri ve bunların kolektif örgütlenme kapasitesini nasıl dönüştürdüğü konularında da herhangi bir analiz getirmiyor.
Tonak makalesinde doğru bir şekilde hukuki biçim ile sömürü ilişkisini birbirinden ayırıyor.
Pistor’un temel tezi, kapitalizmin yalnızca ekonomik bir sistem değil, esas olarak hukuki bir rejim olduğudur. Pistor’a göre sermaye, varlıkların hukuk aracılığıyla özel biçimlerde kodlanmasıyla oluşur. Mülkiyet, sözleşme, teminat, şirketler ve iflas hukuku bazı varlıklara özel korumalar ve ayrıcalıklar tanır. Böylece bu varlıkların sahipleri başkalarının erişemediği ekonomik güçler elde eder.
Tonak’ın itirazı şudur: Hukuk sermayeye güç kazandırabilir, bu gücü koruyabilir ve çeşitli varlıkları sermaye birikimine elverişli hale getirebilir. Fakat bütün bunlar kapitalist kârın nereden kaynaklandığını açıklamaz.
Marx’ın teorisinde belirleyici olan, emek gücünün bir meta haline gelmesi ve kapitalistin işçinin üretim sürecinde yarattığı artı değere el koymasıdır. Tonak’ın özellikle dikkat çektiği nokta, ücret sözleşmesinin görünürde özgür ve eşit iki taraf arasında kurulmasına rağmen üretim sürecinde asimetrik bir iktidar ilişkisi yaratmasıdır.
Tonak’ın altını çizdiği ayrım gerçekten son derece önemlidir. Çünkü iş akdiyle:
- Hukuki düzeyde: İşçi ve kapitalist özgürce sözleşme yapan iki eşit öznedir.
- Üretim düzeyinde: Kapitalist, bu sözleşmeyle belirli bir süre boyunca emek gücünün kullanımını yönetme yetkisini elde eder.
- Sınıfsal düzeyde: İşçinin üretim araçlarından ayrılmış olması, bu sözleşmeyi onun açısından çoğu zaman ekonomik bir zorunluluğa dönüştürür.
Dolayısıyla hukuki eşitlik, maddi eşitsizliği ortadan kaldırmaz; tam tersine belirli koşullarda onun yeniden üretilmesinin biçimi haline gelir.
Tonak’ın Pistor’a yönelttiği temel eleştiride belirttiği gibi kapitalizmin hukukunu anlamak için yalnızca mülkiyet haklarını değil, mülkiyetin üretim sürecinde hangi iktidar ilişkilerine dönüştüğünü de incelemek zorundayız.
Eksik kalan nokta: Üretim ilişkisi aynı zamanda bir örgütlenme ilişkisidir
Kapitalistin elde ettiği şey yalnızca artı değere el koyma imkânı değildir. Kapitalist aynı zamanda üretim sürecini düzenleme, emeği bir araya getirme, iş bölümünü belirleme, teknoloji kullanımına karar verme ve üretimin geleceğini şekillendirme yetkisini elde eder. Başka bir deyişle: Kapitalist mülkiyet, yalnızca üretilen değere el koyma hakkı değil, toplumsal üretimin örgütlenmesini kontrol etme hakkıdır.
Bu ayrım teorik olarak çok önemlidir. Çünkü sömürünün yalnızca bölüşüm boyutunu değil, insanların birlikte çalışma ve birlikte karar verme kapasitesinden uzaklaştırılmasını da görünür hale getirir. Marx’ın emek süreci, işbirliği, manifaktür, makineler ve büyük sanayi üzerine yaptığı analizler böyle bir genişletme için önemli bir başlangıç noktasıdır.
Ama çağdaş kapitalizmde sorun fabrika yönetimiyle sınırlı değildir. Dijital platformlar, algoritmik yönetim, lojistik ağları ve yapay zekâ sistemleri yoluyla sermaye, fabrikanın ve maddi üretimin ötesinde giderek daha geniş toplumsal faaliyetlerin örgütlenmesini denetleyebilmekte ve insan faaliyetinin hemen hemen her veçhesini metalaştırmaya yönelebilmektedir.
Bu nedenle Tonak’ın klasik sömürü analizine bugün ikinci bir boyut eklemek gerekiyor: Kapitalist sömürü, artı değere el koymanın yanı sıra, toplumun örgütlenme kapasitesi üzerinde asimetrik denetim kurabilen bir ilişki haline gelmektedir. Bunu, artı değer teorisinin yerine geçecek olan değil, onu tamamlayacak bir genişletme olarak düşünmek gerekir.
Kârın kaynağı ile değere el koyma biçimlerinin ayrılması
Tonak’ın makalesindeki en değerli bölümlerden biri, Marx’ta da geçen profit on alienation (yabancılaşmadan doğan kâr) kavramını yeniden gündeme getirmesidir. Bunu Türkçede bağlama göre transferden ye da eşitsiz değişimden doğan kâr olarak da karşılayabiliriz.
Tonak, Anwar Shaikh ile yaptıkları bir çalışmaya dayanarak, üretimde yeni artı değer yaratılması ile mevcut değerin el değiştirmesi yoluyla kâr elde edilmesi arasında ayrım yapıyor. Örneğin devletin bir kamu arazisini piyasa değerinin altında özel bir şirkete devretmesi, yeni bir değer yaratmadan özel serveti artırabilir. Benzer şekilde, çalışanların ücret gelirlerinden ödedikleri bazı finansal yükümlülükler, üretimde yaratılmış artı değerden değil, mevcut gelirlerin finans sektörüne aktarılmasından kaynaklanabilir. Aynı şekilde tekel ve oligopol kârlarının önemli bir bölümü, yabancılaşmanın üretilmesi, derinleştirilmesi ve sürdürülmesi sayesinde elde edilir.
Tonak, Alper Duman ile birlikte yaptıkları Türkiye’nin 2010–2019 dönemine ilişkin çalışmalarında da gayrimenkul alanında 9,31 milyar dolar, finans alanında 57,23 milyar dolar tutarında bu tür kâr elde edildiğini tahmin ettiklerini belirtiyor. Bu ayrım Pistor’un hukuk analizine önemli bir derinlik kazandırıyor. Çünkü hukukun yarattığı veya güvence altına aldığı her kazanç, yeni değer üretildiği anlamına gelmez, değer transferlerini de içerir.
Ancak bu yaklaşımın bir sınırı var. Yeni değer üretimi ile mevcut değerin yeniden paylaşımı analitik olarak farklı süreçlerdir. Fakat gerçek kapitalist birikimde bunlar çoğu zaman iç içe geçer. Örneğin bir dijital platform: Kullanıcıların ve çalışanların faaliyetlerini örgütleyebilir. Çeşitli ücretli emek süreçlerinden yeni değer elde edebilir. Ağ etkileri ve fikri mülkiyet hakları sayesinde tekelci gelirler kazanabilir. Kullanıcı verilerini ticari bir varlığa dönüştürebilir. Gelecekteki gelir beklentilerini finansallaştırabilir.
Bu süreçlerde üretim, mülkiyet, finans, enformasyon ve hukuki ayrıcalıklar birbirine bağlanır. Dolayısıyla çağdaş kapitalizmi anlamak için yalnızca hangi kârın üretimden, hangisinin el değiştirmeden kaynaklandığını sormak yeterli değildir. Aynı zamanda şu soruyu da sormalıyız: Hangi toplumsal faaliyetler, ilişkiler ve kapasiteler sermaye birikiminin konusu haline getiriliyor?
Hukuk üretici güç müdür, üretim ilişkisi midir?
Pistor, kitabında hukukun kendi başına bir üretici güç olduğunu savunuyor. Tonak ise Marx’ın kavramsal ayrımına dayanarak buna itiraz ediyor. Tonak’a göre hukuk, toplumun üretim kapasitesini doğrudan artırmaz; üretimin nasıl örgütleneceğini ve sonuçlarına kimin el koyacağını belirler. Dolayısıyla hukuk, üretici güçlerden çok üretim ilişkilerine aittir.
Bu itirazın elbette kavramsal bir temeli var. Ancak Tonak hukuk ile üretici güçler arasındaki ayrımı gereğinden fazla kesinleştiriyor. Bir örnek üzerinden düşünelim. Bir toplumun bilimsel araştırmaları, teknolojik yenilikleri ve üretim bilgilerini müşterekler olarak örgütlediğini varsayalım. Başka bir toplumda ise aynı faaliyetlerin patentler, fikri mülkiyet hakları ve özel şirketler aracılığıyla örgütlendiğini düşünelim.
Bu durumda hukuki düzenleme yalnızca ortaya çıkan ürünlerin nasıl paylaşılacağını mı belirler? Yoksa, aynı zamanda bilginin dolaşımını, araştırmacıların işbirliğini, yeniliklerin yayılma hızını ve teknolojilerin geliştirilebilmesini de etkiler mi? Kısaca hukuk, elbette üretim ilişkilerinin bir parçası olmakla birlikte üretici güçlerin gelişimini de artan ölçüde şekillendirmektedir.
Bugün üretici güçleri insanların, bilgilerin, teknolojilerin ve doğal süreçlerin üretim kapasitesi olarak anlayabiliriz. Üretim ilişkileri ise bu kapasitenin nasıl örgütlendiğini, yönetildiğini ve sonuçlarının nasıl paylaşıldığını belirleyen toplumsal ilişkiler olarak tarif edilebilir. Hukuki ve kurumsal biçimler de bu ilişkilerin hangi haklar, yükümlülükler, yetkiler ve yaptırımlar aracılığıyla sürdürüldüğünü belirler. Bu düzeyler birbirinden ayrılabilir, ancak birbirlerinden bağımsız değildir.
Dahası, üretici güçlerin kendileri de tarihsel ve toplumsal örgütlenme süreçleri içinde gelişir. Bu nedenle Pistor’un hukukun üretken etkilerini vurgulaması değerli, fakat bundan hukukun bağımsız bir üretici güç olduğu sonucunu çıkarması tartışmalıdır. Tonak’ın itirazı yerindedir, fakat hukukun üretim kapasitesini değiştiren etkilerini daha fazla dikkate alması gerekirdi.
Hukuku ne ekonomik ilişkilerin pasif bir yansımasına ne de kendi başına toplumsal gelişmeyi belirleyen bir güce indirgemek doğru olacaktır. Hukuk, toplumsal örgütlenmenin kurucu ve dönüştürücü mekanizmalarından biridir.
Burada toplumsal örgütlenme ve toplumsal örgütlenme kapasitesi kavramlarıyla kastedilen şudur: Toplumsal örgütlenme kapasitesi, insanların birlikte yaşamak, üretmek, yaşamı sürdürmek, dünyayı anlamlandırmak ve dönüştürmek amacıyla ilişkiler kurma, işbirliği yapma, öğrenme, ortak amaçlar oluşturma, karar verme, eylemlerini eşgüdümleme ve gerektiğinde bütün bu ilişkileri yeniden örgütleme kapasitesidir.
Bu yaklaşıma göre ekonomi, politika, kültür olarak ele aldığımız alanlar da bu kapasitenin farklı faaliyetlerde görece kalıcı ilişkiler, yapılar ve kurumlar şeklinde belirmesidir.
Refah devleti eleştirisi: Güçlü ampirik katkı…
Tonak’ın makalesindeki en önemli ampirik katkılardan biri, refah devletinin gerçekte sermayeden emeğe ne ölçüde gelir aktardığını sorgulamasıdır. Burada net social wage (net sosyal ücret) kavramını kullanıyor. Bununla kabaca, çalışanların devletin toplumsal harcamalarından elde ettikleri yararlar ile ödedikleri vergiler arasındaki farkı inceliyor.
Tonak ve Shaikh’in ABD’ye ilişkin çalışmalarına göre 1952–1997 arasında net sosyal ücret, çalışanların toplam ücret ve maaşlarının ortalama yüzde 0,6’sı düzeyinde kalmıştır. Türkiye’ye ilişkin 1980–2019 dönemini kapsayan çalışmada ise net toplumsal ücretin GSYH’ye oranının ortalama yüzde -1,13 olduğu belirtiliyor.
Bu bulgularla Tonak refah devletinin sermayeden emeğe sürekli ve kapsamlı bir kaynak aktarımı gerçekleştirdiği şeklindeki yaygın varsayımı sorguluyor ve önemli bir noktaya dikkat çekiyor: Devletin sosyal harcamaları bazen işçilerin kendi vergileriyle finanse edilir, bazen de işverenlerin üstlenmediği yeniden üretim maliyetlerini kamuya aktarır.
Tonak’ın yorumuna göre, sosyal devlet tam tersine işçiden ve genel olarak kamudan sermayeye kaynak aktarımı yapar.
… fakat tartışmalı bir ölçüt
Birincisi: Net mali transfer, sağlanan refahın tamamını ölçmez
İşçilerin ödediği vergiler ile aldıkları sosyal hizmetlerin parasal değerinin birbirine yakın olması, bu hizmetlerin toplumsal açıdan önemsiz olduğu anlamına gelmez. Örneğin kamusal sağlık sistemi, eğitim ve emeklilik yalnızca bir gelir transferi değildir. İnsanların yaşam güvencesini, pazarlık gücünü, geleceğe ilişkin beklentilerini ve toplumsal hayata katılma imkanlarını değiştirebilir.
Tonak, sosyal hizmetlerin değerini açıkça kabul ediyor. Buna rağmen analizin ağırlık merkezi mali transfer üzerinde kalıyor. Oysa refah devletinin tarihsel etkisini değerlendirmek için şu sorular da önemlidir: İnsanların piyasa bağımlılığını ne ölçüde azaltıyor? İşçilerin işveren karşısındaki pazarlık gücünü nasıl etkiliyor? Bakım yüklerini toplumsallaştırıyor mu, yoksa ailelere ve özellikle kadınlara mı bırakıyor? İnsanların bireysel ve kolektif örgütlenme kapasitesini artırıyor mu?
Bu sorular net sosyal ücret göstergesinin ötesine geçmeyi gerektirir.
İkincisi: Sınıflar arasındaki dağılım kadar sınıf içindeki dağılım da önemlidir
Tonak’ın yaklaşımı ağırlıklı olarak sermaye ile emek arasındaki net mali transferi ölçüyor. Oysa çalışanların kendi aralarında gerçekleştirdiği yeniden dağıtım da önemli olabilir. Yüksek gelirli çalışanlardan düşük gelirli çalışanlara, sağlıklılardan hastalara, çalışanlardan emeklilere veya bakım yükü az olanlardan bakım yükü yüksek olanlara kaynak aktarılması toplumsal eşitsizlikleri azaltabilir.
Bu nedenle sermayeden emeğe net bir mali transferin söz konusu olmaması, refah devletinin eşitlikçi etkilerinin bulunmadığını göstermez.
Üçüncüsü: Refah devleti yalnızca bir yeniden dağıtım mekanizması değildir
Refah devleti aynı zamanda toplumsal yeniden üretimin belli bir kurumsal örgütlenmesidir. Eğitim, sağlık, çocuk bakımı, yaşlı bakımı ve sosyal güvenlik, insanların hayatlarını sürdürmelerinin ve topluma katılmalarının temel koşullarını oluşturur. Bunların kim tarafından, hangi yöntemlerle, kimin denetiminde ve hangi amaçlarla örgütlendiği başlı başına bir iktidar sorunudur.
Dolayısıyla refah devletini yalnızca vergiler ve sosyal harcamalar arasındaki fark üzerinden değerlendirmek yetersiz kalır. Kısaca, Tonak’ın ampirik eleştirisi değerli olmakla birlikte net sosyal ücret, refah devletinin toplumsal ve demokratik etkilerini değerlendirmek için gerekli ama yetersiz bir göstergedir.
Makalenin en güçlü politik eleştirisi: Dönüşümün öznesi nerede?
Tonak’ın Pistor’a yönelttiği belki de en temel eleştiri, Pistor’un kapitalizmin dönüşümüne ilişkin bir program sunmasına rağmen bu dönüşümü gerçekleştirecek toplumsal ve politik güçleri yeterince açıklamamasıdır. Pistor, özel hukukun demokratikleştirilmesini, hukuk sisteminin içeriden dönüştürülmesini ve tedrici, biriken reformlar yoluyla kapitalist ayrıcalıkların aşılmasını savunuyor.
Ancak Tonak haklı olarak soruyor: Bu reformları kim gerçekleştirecek? Sermayenin güçlü biçimde etkilediği parlamentoları, mahkemeleri, merkez bankalarını ve diğer devlet kurumlarını kim dönüştürecek? Gerçekleştirilen dönüşümler sermayenin karşı saldırıları karşısında nasıl korunacak?
Tonak, Pistor’un Nicos Poulantzas’tan devletin güç ilişkilerinin yoğunlaşması olduğu şeklindeki fikri aldığını, ancak bu güç ilişkilerini değiştirecek örgütlü toplumsal mücadeleleri yeterince hesaba katmadığını belirtiyor. Bu eleştiri son derece isabetli. Çünkü hiçbir hukuki kurum kendiliğinden demokratikleşmez. Hukuki dönüşüm, toplumsal güç ilişkilerindeki değişimlerle bağlantılıdır.
Fakat burada daha derin bir sorun ortaya çıkıyor.
Tonak’ın kendisi de toplumsal özne sorununu çözmüyor
Tonak makalenin sonunda kapitalist devlet biçiminin aşılmasını, toplumun kolektif çıkarlarını gözeten sosyalist bir kamu hukuku düzeninin kurulmasını savunuyor. Ancak Pistor’a sorduğu soruların benzerleri burada da geçerlidir: Sosyalizme geçişi gerçekleştirecek kolektif özne nasıl oluşacaktır?
Bu özne yalnızca işçi sınıfının mevcut örgütlerinden mi meydana gelecektir? Üretim alanındaki çalışanlar ile bakım, eğitim, bilim, kültür ve diğer toplumsal faaliyetlerde bulunanlar nasıl ortak bir politik kapasite oluşturacaktır? Devrimci dönüşüm gerçekleştikten sonra yeni devlet aygıtının toplum üzerinde yeni bir tahakküm mekanizmasına dönüşmesi nasıl önlenecektir?
Tonak, bu soruların yanıtlarını makalede geliştirmiyor. Elbette bir kitap eleştirisinden kapsamlı bir sosyalizm teorisi beklemek adil olmaz. Fakat Tonak, Pistor’un stratejik eksikliğini eleştirmekle yetinmeyip sosyalist devlet biçimini bir çözüm olarak ileri sürdüğü için, kendi önerisinin de aynı ölçütlerle değerlendirilmesi gerekir.
Burada belirleyici bir ayrım ortaya çıkıyor: Toplumsal dönüşümün öznesini önceden var olan bir sınıfsal güç olarak kabul etmek ile bu öznenin mücadele içinde nasıl oluştuğunu açıklamak aynı şey değildir. İşçi sınıfının nesnel varlığı onun kendiliğinden ortak bir demokratik irade ve kapasite oluşturduğu anlamına gelmez. Sınıfın örgütlenmesi, farklı emek alanları arasındaki ilişkiler, toplumsal mücadelelerin birleştirilmesi ve kolektif karar alma yeteneklerinin geliştirilmesi ayrıca açıklanmalıdır.
Bu nedenle dönüşüm teorisinin yalnızca sınıfsal konumları değil, toplumsal öznenin oluşum süreçlerini de incelemesi gerekir.
Devrim mi reform mu? Tonak’ın aşamadığı ikilik
Tonak, Pistor’un devrimci dönüşümü reddederek küçük adımların birikimine dayanan bir stratejiyi savunmasını eleştiriyor. Pistor’a göre hukuk sistemi bütünüyle ortadan kaldırılıp yeniden kurulamaz; içeriden dönüştürülmelidir. Tonak ise tarihteki devrimci kopuşların önemini hatırlatıyor ve kapitalist devlet biçiminin aşılması gerektiğini belirtiyor.
Burada Tonak’ın Pistor’a yönelttiği eleştirinin haklı bir yanı var: Tarihsel değişim her zaman küçük reformların doğrusal birikimiyle gerçekleşmez. Siyasal kopuşlar, krizler, devrimler ve kurumsal kırılmalar da toplumsal gelişmenin parçasıdır.Fakat Tonak’ın yaklaşımı, reform ve devrim arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağını yeterince açıklamıyor. Oysa asıl soru, dönüşümün kademeli mi yoksa devrimci mi olacağı değildir. Asıl soru şudur: Toplumsal mücadeleler ve kurumsal değişimler, insanların kendi yaşam koşullarını ve toplumsal örgütlenmelerini demokratik biçimde belirleme kapasitelerini artırıyor mu? Ya da ne kadar artırıyor?
Bu ölçütle bakıldığında kimi reformlar mevcut düzeni güçlendirebilir, kimileri ise onun dönüşümünü mümkün kılan yeni kapasiteler oluşturabilir. Aynı şekilde devrimci kopuşlar da mevcut tahakküm ilişkilerini ortadan kaldırabilir veya farklı biçimler altında yeniden üretebilir.
Rus Devrimi ve Sovyet deneyimi bu açıdan belirleyici bir tarihsel tartışma alanıdır. Kapitalist mülkiyetin ortadan kaldırılması, toplumsal üretim üzerinde demokratik denetimin kendiliğinden kurulmasını sağlamamıştır. Üretim araçlarının devletleştirilmesi ile üretimin çalışanlar ve toplum tarafından demokratik biçimde yönetilmesi farklı süreçlerdir.
Bu nedenle kapitalist devlet biçiminin aşılması da tek başına yeterli bir hedef değildir. Yeni siyasal ve ekonomik kurumların, kendi içlerinde demokratik denetimi, çoğulculuğu ve sürekli yeniden örgütlenmeyi mümkün kılması gerekir. Bu demokratikliğin ve çoğulculuğun dönüşümün öznesinin örgütlenme sürecinin daha en başından içselleştirilmiş olması gerekir.
O nedenle reform ile devrim arasındaki katı karşıtlığı aşan üçüncü bir yaklaşım gerekiyor: Demokratik dönüşüm, kurumsal değişimler ile kolektif örgütlenme kapasitesinin karşılıklı olarak geliştiği, çatışmaları ve kopuşları da içerebilen sürekli bir süreçtir. Bu yaklaşım devrimci dönüşüm olasılığını dışlamaz; ancak devrimi demokratikleşmenin tamamlandığı nihai bir olay olarak da görmez.
Günümüzde emek kavramı
Tonak’ın analizini geliştirmek için özellikle önemli olan bir başka konu, emek kavramının kapsamıdır. Makale, Marx’ın artı değer teorisini merkeze almakta haklıdır. Ancak kapitalist toplumun yeniden üretiminde rol oynayan emek biçimlerinin tamamını bu düzeyde incelemek mümkün değildir.
Arbeit (Almanca), work ve labour (İngilizce), emek ve çalışma (Türkçe) kavramlarını birlikte düşündüğümüzde, yalnızca ekonomik üretimi değil, insanın doğayla, toplumla ve kendisiyle kurduğu dönüştürücü ilişkiyi kapsayan bir tanıma ulaşabiliriz. Şöyle kapsamlı bir tanım anlamlı olabilir: Emek, insanın doğayla ve diğer insanlarla kurduğu ilişkiler içinde, yaşamını üretmek, sürdürmek, anlamlandırmak ve yeni imkanlar yaratmak üzere kendisini, yaşam koşullarını ve toplumsal ilişkilerini ürettiği, sürdürdüğü, dönüştürdüğü ve yeniden örgütlediği; tarihsel ve toplumsal olarak örgütlenen amaçlı etkinliktir.
Emek, birbirini tamamlayan üretici ve inşa edici, bakım sağlayıcı ve anlamlandırıcı boyutlarıyla insanın kendi varoluş koşullarını birlikte oluşturma ve yeniden örgütleme kapasitesinin geliştiği temel toplumsal etkinliktir.
Dünyayı sürekli yeniden örgütleme etkinliği olarak emek
Anlamlandırıcı emek, inşa edici emek ve bakım emeği birbirlerinden kopuk değildir. Birlikte şöyle düşünebiliriz: İnşa edici emek dünyayı kurar; bakım emeği hayatı sürdürür; anlamlandırıcı emek ise birlikte kurulan ve sürdürülen dünyaya anlam verir. Fakat daha da önemlisi, bu üçü birbirinden ayrılmaz. Birlikte bir şey yapmak, onu sürdürmek ve ne anlama geldiğini birlikte belirlemek aynı toplumsal örgütlenme sürecinin farklı boyutlarıdır.
Kapitalist sistem, üç alanın tamamını farklı yollarla kendi birikim süreçlerine bağlar. Üretici emek alanında artı değer sömürüsü, bakım emeği alanında ücretli ve ücretsiz emeğin çeşitli biçimlerde sermaye birikimini desteklemesi, anlamlandırıcı emek alanında ise bilginin, kültürün ve iletişim süreçlerinin metalaştırılması önemli mekanizmalardır.
Bu, hepsinin aynı anlamda artı değer ürettiği demek değildir. Burada farklı ekonomik süreçlerin ayrıştırılması gerekir. Fakat kapitalist toplumsal ilişkilerin yeniden üretimi yalnızca doğrudan artı değer üreten faaliyetlerden ibaret değildir. Bu ayrımın politik açıdan da önemli sonuçları vardır. Kapitalizmi dönüştürecek toplumsal özneyi yalnızca ücretli üretim işçileriyle sınırlamak, toplumsal yaşamın yeniden üretiminde belirleyici roller oynayan birçok emek ve mücadele alanını yeterince açıklayamaz.
O nedenle çağdaş kolektif emekçiyi, yani Marx’ın Gesamtarbeiter‘ini, üretici, bakımcı ve anlamlandırıcı emek süreçleri arasındaki çok merkezli ilişkiler içinde yeniden düşünmek gerekiyor. Ama buradan bütün emek biçimlerinin aynı sınıfsal konuma sahip olduğu sonucu çıkmaz. Sınıfsal konumların farklılığı ile ortak demokratik örgütlenme kapasitesi oluşturma olasılığı birlikte incelenmelidir.
Bu açıdan Tonak’ın eleştirisini şöyle genişletilebilir: Kapitalist üretim ilişkilerinin dönüştürülmesi zorunludur. Ancak bu dönüşüm, toplumun üretim, bakım ve anlamlandırma süreçlerinin birlikte demokratikleştirilmesini de kapsamak zorundadır.
Günümüz kapitalizminin özgül sorunu: Örgütlenme kapasitesinin çitlenmesi ve insana yabancılaşması
Tonak, Pistor’un hukuki kodlama analizini değerlendirirken toprağın, verilerin ve bilginin çitlenmesini, kamu varlıklarının özelleştirilmesini ve mevcut servetin özel mülkiyete aktarılmasını ele alıyor. Ancak bugün bu süreçleri daha genel bir tarihsel dönüşümün parçaları olarak okumak gerekiyor. Kapitalizmin tarihsel oluşumunda müşterek toprakların ve kaynakların çitlenmesi belirleyici bir rol oynamıştı. Bugün ise çitlenme yalnızca toprakları, doğal kaynakları ve maddi üretim araçlarını kapsamıyor.
İnsanlığın uzun tarihsel süreçler içinde geliştirdiği bilgilerin, iletişim ağlarının, bilimsel kapasitelerin, teknolojik sistemlerin ve kolektif işbirliği biçimlerinin de sermayenin denetimi altına alınması söz konusu. Kapitalizmin çağdaş aşamasında, müştereklerin çitlenmesi giderek toplumsal örgütlenme kapasitesinin çitlenmesine dönüşmektedir.
Burada dikkatli olmak gerekir. Her dijital altyapı, her fikri mülkiyet hakkı veya her teknolojik denetim biçimi aynı mekanizmayla işlemez. Bunları artı değer üretimi, rant, tekelci gelir, mülkiyet devri ve iktidar ilişkileri bakımından ayrı ayrı incelemek gerekir. Fakat genel eğilim olarak şu soru önem kazanıyor: İnsanlığın kolektif olarak geliştirdiği örgütlenme kapasiteleri kimlerin denetiminde olacak?
Yapay zekâ sistemleri bu soruya yeni bir önem kazandırıyor. Bu sistemler yalnızca belirli emek süreçlerini otomatikleştirmiyor. Bilgiye erişimi, karar süreçlerini, işbirliğini, koordinasyonu ve toplumsal faaliyetlerin yönetimini de dönüştürebiliyor. Böylece sermaye, yalnızca emek ürünlerine ve emek süreçlerine değil, kolektif faaliyetlerin gelecekte nasıl örgütleneceğini belirleyen araçlara da giderek daha güçlü biçimde hükmedebiliyor.
Bu çerçevede yabancılaşma teorisini de genişletmek mümkün. Marx’ın yabancılaşma analizinden hareketle yabancılaşmayı insanın üründen, emek faaliyetinden, kendinden, toplumdan, doğadan ve nihayet kendi örgütlenme kapasitesinden yabancılaşması olarak altı boyut halinde inceleyebiliriz. Sonuncusu önceki biçimleri ortadan kaldırmaz; onların üzerine yeni bir boyut ekler.
Tonak’ın makalesi, artı değer sömürüsünün merkeziliğini güçlü biçimde savunuyor. Ancak çağdaş kapitalizmde sömürüye eşlik eden örgütlenme kapasitesinden yabancılaşma süreçlerini aynı kapsamda incelemiyor. Pistor ise hukukun bu tür çitleme mekanizmalarını nasıl oluşturduğunu göstermekte daha elverişli araçlar sunuyor. Tonak, sermaye birikiminin üretim ve sömürü temellerini açıklamaya yardımcı oluyor. Pistor, toplumsal varlıkların özel mülkiyet ve hukuki ayrıcalıklar aracılığıyla nasıl sermayeleştirildiğini görünür kılıyor. Örgütlenme kapasitesi yaklaşımı ise bu iki sürecin insanların ortak yaşamlarını kurma ve dönüştürme imkanları üzerindeki etkilerini incelemeyi mümkün kılıyor. Bu üçüncü boyut, hem ekonomi politik hem de demokrasi teorisi açısından önemli.
İktidar ve devlet: Tonak’ın çözüm önerisindeki temel sorun
Makalenin son bölümünde Tonak, kapitalist devlet biçiminin ortadan kaldırılarak onun yerine toplumun kolektif çıkarlarını gözeten sosyalist bir kamu hukuku düzeninin kurulmasını öneriyor. Bu öneriyle ilgili iki sorun söz konusu.
Birinci sorun: Toplumun kolektif çıkarını kim belirleyecek?
Toplumun kolektif çıkarı önceden verilmiş, herkes tarafından aynı biçimde bilinen bir şey değildir. Toplum farklı sınıflardan, emek biçimlerinden, topluluklardan, kültürlerden, ihtiyaçlardan ve çıkar çatışmalarından oluşur. Bu farklılıkların bütünüyle ortadan kalkacağı varsayılamaz.
Dolayısıyla toplumun kolektif çıkarını temsil ettiğini iddia eden bir devlet (ya da böyle bir kuruluşu öneren bir siyasi hareket), bunu hangi demokratik mekanizmalarla gerçekleştireceğini açıklamak zorundadır. Aksi takdirde kolektif çıkar adına hareket eden yeni bir yönetici tabaka ortaya çıkabilir.
Burada sosyalist dönüşümün temel ölçütü, mülkiyetin özelden kamuya geçmesinden ibaret olamaz. Asıl ölçüt, insanların toplumsal karar süreçlerini ne ölçüde anlayabildikleri, bu süreçlere katılabildikleri ve gerektiğinde BU kurumları yeniden örgütleyebildikleridir.
İkinci sorun: İktidarın ortadan kaldırılması mı, demokratikleştirilmesi mi?
Tonak, kapitalist devlet biçiminin aşılmasından söz ediyor. Bu, devletin her biçiminin ortadan kaldırılmasıyla aynı şey değildir; nitekim kendisi de yeni bir kamu hukuku düzeni öneriyor. Ancak sosyalist kamu iktidarının hangi kurumsal ve demokratik ilkelerle işleyeceği belirsiz kalıyor.
Burada iktidar ile tahakkümün birbirinden ayrılması önem kazanır. Büyük ve karmaşık toplumlarda ortak kararlar almak, kaynakları koordine etmek, çatışmaları çözmek ve uzun vadeli toplumsal hedefler belirlemek kaçınılmaz olarak çeşitli iktidar ilişkileri yaratır.
Sorun bu ilişkilerin varlığı değil, onların toplumdan bağımsızlaşarak tahakküm mekanizmalarına dönüşmesidir. Bu nedenle demokratik dönüşümün temel hedefi yalnızca iktidarın sınıfsal içeriğinin değiştirilmesi olamaz. İktidarın kuruluş, kullanım, denetim ve yeniden örgütlenme biçimlerinin ve elbette aynı şekilde en önce dönüşümün öznesinin demokratikleştirilmesi de dönüşümün ayrılmaz bir parçası olmalıdır.
Böyle bir yaklaşım, devletin yalnızca hangi sınıfsal çıkarları temsil ettiğini değil, toplumun kendi kendisini yönetme kapasitesinin nasıl örgütlendiğini de sorgular. Marx da Gotha Programının Eleştirisi‘nde şöyle sorar: Welche Umwandlung wird das Staatswesen in einer kommunistischen Gesellschaft erleiden? Bunu şöyle çevirebiliriz: “Komünist bir toplumda devletsel örgütlenme nasıl bir dönüşüm geçirecektir?” (Bu cümledeki Staatswesen kavramı genellikle Türkçeye sadece devlet, İngilizceye de state şeklinde çevrilmiştir!)
Hemen ardından sorusunu açıklar: Welche gesellschaftlichen Funktionen bleiben dort übrig, die jetzigen Staatsfunktionen analog sind? “Orada bugünkü devlet işlevlerine benzer hangi toplumsal işlevler varlığını sürdürecektir?” Bu ikinci cümle belirleyicidir. Marx, mevcut devlet aygıtının aynı biçimde devam edip etmeyeceğini değil, bugün devlet tarafından yerine getirilen toplumsal işlevlerin gelecekte nasıl örgütleneceğini sorguluyor.
Pistor ve Tonak’ın teorilerini yeni bir yaklaşım açısından yeniden okumak
Buraya kadar geliştirdiğim eleştirilerden hareketle, iki yaklaşımın güçlü ve zayıf yanlarını şöyle özetleyebiliriz.
| Temel mesele | Pistor | Tonak | Geliştirilebilecek yaklaşım |
| Kapitalizmin temeli | Hukuken kodlanmış sermaye ve özel ayrıcalıklar | Üretim ilişkileri ve artı değer sömürüsü | Üretim, mülkiyet, hukuk ve örgütlenme ilişkilerinin bütünlüğü |
| Kapitalist iktidar | Özel hukukun sağladığı güçler | Üretim araçları mülkiyeti ve sınıfsal egemenlik | Toplumsal örgütlenme kapasitesi üzerindeki asimetrik denetim |
| Dönüşüm yöntemi | Özel hukukun demokratikleştirilmesi | Kapitalist devlet biçiminin aşılması | Mücadeleler, kurumsal dönüşümler ve sürekli demokratik yeniden örgütlenme |
| Dönüşümün öznesi | Yeterince belirgin değil | Örgütlü emekçi sınıflar; oluşum süreci belirsiz | Farklı emek alanları ve mücadelelerde oluşan çok merkezli çok aktörlü çok düzlemli kolektif özne |
| Nihai politik hedef | Sermayenin ayrıcalıklarından arınmış piyasa ekonomisi | Sosyalist kamu hukuku düzeni | İktidarın ve toplumsal yaşamın sürekli demokratikleştirilmesi ve yeniden örgütlenmesi |
Bu karşılaştırmadan çıkan temel sonuç şu:
Pistor kapitalizmin hukuki örgütlenmesini, Tonak ise onun üretim ve sömürü ilişkilerini öne çıkarıyor. Fakat her iki yaklaşımda da toplumun kendi örgütlenme kapasitesini nasıl geliştireceği sorusu yeterince merkezi bir yer tutmuyor.
Tabloda “Geliştirilebilecek yaklaşım” başlığı altında toplanan öneriler bir araya getirildiğinde ortaya çıkan yaklaşım sürekli demokrasi olarak adlandırılabilir. Sürekli demokrasi yaklaşımının ekleyebileceği temel katkı, toplumsal dönüşümü yalnızca yeni bir mülkiyet biçiminin veya hukuk düzeninin kurulması olarak değil, toplumun kendi kendisini yeniden örgütleme kapasitesinin sürekli gelişmesi olarak kavramasıdır.
Bu yaklaşımın üç önemli sonucu olur. Birincisi, hukuki dönüşüm ile ekonomik dönüşüm birbirinden koparılmaz. Mülkiyet, üretim ve karar verme ilişkilerinin demokratikleşmesi birlikte ele alınır. İkincisi, demokratik dönüşümün öznesi önceden tamamlanmış bir toplumsal güç olarak varsayılmaz. Özne farklı alanlardaki mücadeleler, örgütlenmeler ve ortak faaliyetler içinde oluşur ve gelişir. Üçüncüsü, demokratik dönüşüm herhangi bir devrim veya reform süreciyle tamamlanmış sayılmaz. Yeni kurumların kendi iktidarlarını yeniden üretme ve toplumdan bağımsızlaşma eğilimleri de sürekli demokratik denetime tabi tutulur.
Demokratik kurumların yalnızca gerçekleşmiş hataları düzeltmesi yeterli değildir. Güç ve kapasite eşitsizliklerinin gelecekte nasıl gelişeceğini öngörebilmesi, bunları sınırlandıracak mekanizmalar geliştirebilmesi de gerekir. Örneğin yapay zekânın toplumsal denetimi, yalnızca algoritmik kararların sonradan denetlenmesiyle sağlanamaz. Bu sistemlerin geliştirilmesi, mülkiyeti, kullanım amaçları ve yönetimi hakkındaki karar süreçlerinin de demokratikleştirilmesi gerekir.
Böylece sürekli demokrasi yalnızca kapitalizmin sonuçlarına müdahale eden değil, onun yeni tahakküm biçimleri üretmesini önleyebilecek kurumsal kapasiteler geliştiren bir yaklaşım haline gelebilir.
Sömürü teorisinden demokratik örgütlenme teorisine
Tonak’ın makalesinin asıl önemi, kapitalizmin hukuki ve ekonomik analizlerinin birbirinden ayrılamayacağını göstermesinde yatıyor. Pistor, sermayenin hukuki gücünü ortaya koyuyor; Tonak, bu gücün üretim ilişkileri ve sömürüden bağımsız anlaşılamayacağını hatırlatıyor.
Ancak burada durmamak gerekiyor. Kapitalizmi yalnızca artı değere el koyma mekanizması olarak değil, toplumun kendi yaşamını üretme ve yeniden örgütleme kapasitesi üzerinde belirli bir sınıfın denetim kurduğu tarihsel bir toplumsal düzen olarak da kavramak mümkün.
Bu, Marx’ın sömürü teorisini terk etmek değil, onun emek süreci, işbirliği ve yabancılaşma analizlerinin çağdaş koşullardaki potansiyelini geliştirmek anlamına gelir. Böylece üç soru birbirine bağlanabilir: Toplumsal zenginliği kim üretiyor ve ona kim el koyuyor? Toplumsal üretimin, bakımın, bilginin ve ortak yaşamın örgütlenmesini kim yönetiyor? İnsanlar kendi kolektif yaşamlarını anlama, yönetme ve sürekli yeniden örgütleme kapasitesini nasıl kazanabilir?
Tonak esas olarak birinci soruya, Pistor ikinci sorunun hukuki boyutuna yoğunlaşıyor. Sürekli demokrasi yaklaşımı ise üçüncü soruyu merkeze alarak diğer ikisini daha kapsamlı bir çerçevede birleştirebilir. Temel mesele yalnızca sermayenin iktidarına son vermek değil, toplumsal iktidarın sürekli demokratik yeniden örgütlenmesini mümkün kılmaktır. Bunun yolunu yalnızca bir ekonomi politik teorisinde, yalnızca bir hukuk teorisinde veya yalnızca bir devrim stratejisinde bulamayız. Bunun için sömürü, yabancılaşma, iktidar, örgütlenme ve demokrasi kavramlarının birlikte yeniden düşünmemiz gerekir.
Sürekli demokrasi,
Kapitalizmin aşılması, yalnızca artı değer sömürüsüne son verilmesi veya sermayenin hukuki ayrıcalıklarının kaldırılması değildir. Aynı zamanda, insanlığın tarihsel olarak geliştirdiği ortak üretme, bakım yapma, anlamlandırma ve örgütlenme kapasitelerinin özel tahakkümden kurtarılarak demokratik biçimde yeniden sahiplenilmesidir. Burada yeniden sahiplenme, bu kapasitelerin yeni ve merkezi bir iktidarın tekeline aktarılması anlamına gelmemelidir. Aksine, onların çoğulcu, müşterek ve demokratik biçimlerde kullanılabilmesini ifade etmelidir.
Politikaların değerlendirilmesinde temel ölçüt, sadece her türlü asimetrinin ortadan kaldırılması değil, insanların kendi yaşamlarını ve ilişkilerini belirleme kapasitelerini sınırlayan tahakküm ilişkilerinin azaltılması ve demokratik denetim altına alınmasıdır.
Sürekli demokrasinin amacı, topluma belirli bir gelecek dayatmak değil, toplumun kendi geleceğini birlikte oluşturma ve yeniden oluşturma kapasitesini demokratikleştirmektir.
Bu dönüşümün kurucu öznesi ise toplumu kendi adına yöneten birleşik bir iktidar merkezi değil; farklı toplumsal güçlerin ortak normlar, kararlar ve eylemler etrafında ilişkilenerek oluşturdukları, kendisini de sürekli demokratik biçimde yeniden örgütleyebilen çoğulcu ve çok düzlemli bir asamblajdır.
Sürekli demokrasi, toplumun kendi geleceğini birlikte kurma kapasitesinin hem aracı hem de gerçekleşme biçimidir. Bu nedenle demokrasi yalnızca dönüşüm için değil, dönüşüm olarak da düşünülmelidir.