Dönüşüm için ve Dönüşüm olarak Sürekli Demokrasi

Jacobin Magazine sitesinde 12 Kasım 2026’da E. Ahmet Tonak’ın “Capitalism Is More Than a Legal Regime”(Kapitalizm Hukuki Bir Rejimden Daha Fazlasıdır) başlıklı bir makalesi yayınlandı. Tonak bu makalesinde Pistor’un 2025 yılında Yale University Press tarafından yayınlanan ve geniş bir yankı uyandıran Kapitalizmin Hukuku ve Dönüştürülmesi adlı kitabını eleştiriyor. (https://jacobin.com/2026/11/review-pistor-law-capitalism-exploitation)

Tonak bu makalesinde, kapitalizmin hukuki biçimlerini kapitalist üretim ilişkilerinden bağımsız ele almanın sakıncalarını isabetle gösteriyor. Aynı şekilde Pistor’un kapitalizmin hukukunun dönüştürülmesin ilişkin görüşlerini de eleştiriyor. Ama kapitalizmin dönüştürülmesi sorununda, Pistor’da eleştirdiği eksikliği kendisi de başka bir düzeyde yeniden üretiyor: Toplumsal dönüşümü gerçekleştirecek öznenin nasıl oluşacağını, nasıl örgütleneceğini ve dönüşümden sonra iktidarın nasıl demokratik biçimde kullanılacağını yeterince açıklamıyor.

Üstelik bu eksiklik yalnızca politik stratejiyle ilgili değil. Çağdaş kapitalizmin emek süreçlerini, toplumsal yeniden üretimi, dijital teknolojileri ve bunların kolektif örgütlenme kapasitesini nasıl dönüştürdüğü konularında da herhangi bir analiz getirmiyor.

Tonak makalesinde doğru bir şekilde hukuki biçim ile sömürü ilişkisini birbirinden ayırıyor.

Pistor’un temel tezi, kapitalizmin yalnızca ekonomik bir sistem değil, esas olarak hukuki bir rejim olduğudur. Pistor’a göre sermaye, varlıkların hukuk aracılığıyla özel biçimlerde kodlanmasıyla oluşur. Mülkiyet, sözleşme, teminat, şirketler ve iflas hukuku bazı varlıklara özel korumalar ve ayrıcalıklar tanır. Böylece bu varlıkların sahipleri başkalarının erişemediği ekonomik güçler elde eder.

Tonak’ın itirazı şudur: Hukuk sermayeye güç kazandırabilir, bu gücü koruyabilir ve çeşitli varlıkları sermaye birikimine elverişli hale getirebilir. Fakat bütün bunlar kapitalist kârın nereden kaynaklandığını açıklamaz.

Marx’ın teorisinde belirleyici olan, emek gücünün bir meta haline gelmesi ve kapitalistin işçinin üretim sürecinde yarattığı artı değere el koymasıdır. Tonak’ın özellikle dikkat çektiği nokta, ücret sözleşmesinin görünürde özgür ve eşit iki taraf arasında kurulmasına rağmen üretim sürecinde asimetrik bir iktidar ilişkisi yaratmasıdır.

Tonak’ın altını çizdiği ayrım gerçekten son derece önemlidir. Çünkü iş akdiyle:

  • Hukuki düzeyde: İşçi ve kapitalist özgürce sözleşme yapan iki eşit öznedir.
  • Üretim düzeyinde: Kapitalist, bu sözleşmeyle belirli bir süre boyunca emek gücünün kullanımını yönetme yetkisini elde eder.
  • Sınıfsal düzeyde: İşçinin üretim araçlarından ayrılmış olması, bu sözleşmeyi onun açısından çoğu zaman ekonomik bir zorunluluğa dönüştürür.

Dolayısıyla hukuki eşitlik, maddi eşitsizliği ortadan kaldırmaz; tam tersine belirli koşullarda onun yeniden üretilmesinin biçimi haline gelir.

Tonak’ın Pistor’a yönelttiği temel eleştiride belirttiği gibi kapitalizmin hukukunu anlamak için yalnızca mülkiyet haklarını değil, mülkiyetin üretim sürecinde hangi iktidar ilişkilerine dönüştüğünü de incelemek zorundayız.

Eksik kalan nokta: Üretim ilişkisi aynı zamanda bir örgütlenme ilişkisidir

Kapitalistin elde ettiği şey yalnızca artı değere el koyma imkânı değildir. Kapitalist aynı zamanda üretim sürecini düzenleme, emeği bir araya getirme, iş bölümünü belirleme, teknoloji kullanımına karar verme ve üretimin geleceğini şekillendirme yetkisini elde eder. Başka bir deyişle: Kapitalist mülkiyet, yalnızca üretilen değere el koyma hakkı değil, toplumsal üretimin örgütlenmesini kontrol etme hakkıdır.

Bu ayrım teorik olarak çok önemlidir. Çünkü sömürünün yalnızca bölüşüm boyutunu değil, insanların birlikte çalışma ve birlikte karar verme kapasitesinden uzaklaştırılmasını da görünür hale getirir. Marx’ın emek süreci, işbirliği, manifaktür, makineler ve büyük sanayi üzerine yaptığı analizler böyle bir genişletme için önemli bir başlangıç noktasıdır.

Ama çağdaş kapitalizmde sorun fabrika yönetimiyle sınırlı değildir. Dijital platformlar, algoritmik yönetim, lojistik ağları ve yapay zekâ sistemleri yoluyla sermaye, fabrikanın ve maddi üretimin ötesinde giderek daha geniş toplumsal faaliyetlerin örgütlenmesini denetleyebilmekte ve insan faaliyetinin hemen hemen her veçhesini metalaştırmaya yönelebilmektedir.

Bu nedenle Tonak’ın klasik sömürü analizine bugün ikinci bir boyut eklemek gerekiyor: Kapitalist sömürü, artı değere el koymanın yanı sıra, toplumun örgütlenme kapasitesi üzerinde asimetrik denetim kurabilen bir ilişki haline gelmektedir. Bunu, artı değer teorisinin yerine geçecek olan değil, onu tamamlayacak bir genişletme olarak düşünmek gerekir.

Kârın kaynağı ile değere el koyma biçimlerinin ayrılması

Tonak’ın makalesindeki en değerli bölümlerden biri, Marx’ta da geçen profit on alienation (yabancılaşmadan doğan kâr) kavramını yeniden gündeme getirmesidir. Bunu Türkçede bağlama göre transferden ye da eşitsiz değişimden doğan kâr olarak da karşılayabiliriz.

Tonak, Anwar Shaikh ile yaptıkları bir çalışmaya dayanarak, üretimde yeni artı değer yaratılması ile mevcut değerin el değiştirmesi yoluyla kâr elde edilmesi arasında ayrım yapıyor. Örneğin devletin bir kamu arazisini piyasa değerinin altında özel bir şirkete devretmesi, yeni bir değer yaratmadan özel serveti artırabilir. Benzer şekilde, çalışanların ücret gelirlerinden ödedikleri bazı finansal yükümlülükler, üretimde yaratılmış artı değerden değil, mevcut gelirlerin finans sektörüne aktarılmasından kaynaklanabilir. Aynı şekilde tekel ve oligopol kârlarının önemli bir bölümü, yabancılaşmanın üretilmesi, derinleştirilmesi ve sürdürülmesi sayesinde elde edilir.

Tonak, Alper Duman ile birlikte yaptıkları Türkiye’nin 2010–2019 dönemine ilişkin çalışmalarında da gayrimenkul alanında 9,31 milyar dolar, finans alanında 57,23 milyar dolar tutarında bu tür kâr elde edildiğini tahmin ettiklerini belirtiyor. Bu ayrım Pistor’un hukuk analizine önemli bir derinlik kazandırıyor. Çünkü hukukun yarattığı veya güvence altına aldığı her kazanç, yeni değer üretildiği anlamına gelmez, değer transferlerini de içerir.

Ancak bu yaklaşımın bir sınırı var. Yeni değer üretimi ile mevcut değerin yeniden paylaşımı analitik olarak farklı süreçlerdir. Fakat gerçek kapitalist birikimde bunlar çoğu zaman iç içe geçer. Örneğin bir dijital platform: Kullanıcıların ve çalışanların faaliyetlerini örgütleyebilir. Çeşitli ücretli emek süreçlerinden yeni değer elde edebilir. Ağ etkileri ve fikri mülkiyet hakları sayesinde tekelci gelirler kazanabilir. Kullanıcı verilerini ticari bir varlığa dönüştürebilir. Gelecekteki gelir beklentilerini finansallaştırabilir.

Bu süreçlerde üretim, mülkiyet, finans, enformasyon ve hukuki ayrıcalıklar birbirine bağlanır. Dolayısıyla çağdaş kapitalizmi anlamak için yalnızca hangi kârın üretimden, hangisinin el değiştirmeden kaynaklandığını sormak yeterli değildir. Aynı zamanda şu soruyu da sormalıyız: Hangi toplumsal faaliyetler, ilişkiler ve kapasiteler sermaye birikiminin konusu haline getiriliyor?

Hukuk üretici güç müdür, üretim ilişkisi midir?

Pistor, kitabında hukukun kendi başına bir üretici güç olduğunu savunuyor. Tonak ise Marx’ın kavramsal ayrımına dayanarak buna itiraz ediyor. Tonak’a göre hukuk, toplumun üretim kapasitesini doğrudan artırmaz; üretimin nasıl örgütleneceğini ve sonuçlarına kimin el koyacağını belirler. Dolayısıyla hukuk, üretici güçlerden çok üretim ilişkilerine aittir.

Bu itirazın elbette kavramsal bir temeli var. Ancak Tonak hukuk ile üretici güçler arasındaki ayrımı gereğinden fazla kesinleştiriyor. Bir örnek üzerinden düşünelim. Bir toplumun bilimsel araştırmaları, teknolojik yenilikleri ve üretim bilgilerini müşterekler olarak örgütlediğini varsayalım. Başka bir toplumda ise aynı faaliyetlerin patentler, fikri mülkiyet hakları ve özel şirketler aracılığıyla örgütlendiğini düşünelim.

Bu durumda hukuki düzenleme yalnızca ortaya çıkan ürünlerin nasıl paylaşılacağını mı belirler? Yoksa, aynı zamanda bilginin dolaşımını, araştırmacıların işbirliğini, yeniliklerin yayılma hızını ve teknolojilerin geliştirilebilmesini de etkiler mi? Kısaca hukuk, elbette üretim ilişkilerinin bir parçası olmakla birlikte üretici güçlerin gelişimini de artan ölçüde şekillendirmektedir.

Bugün üretici güçleri insanların, bilgilerin, teknolojilerin ve doğal süreçlerin üretim kapasitesi olarak anlayabiliriz. Üretim ilişkileri ise bu kapasitenin nasıl örgütlendiğini, yönetildiğini ve sonuçlarının nasıl paylaşıldığını belirleyen toplumsal ilişkiler olarak tarif edilebilir. Hukuki ve kurumsal biçimler de bu ilişkilerin hangi haklar, yükümlülükler, yetkiler ve yaptırımlar aracılığıyla sürdürüldüğünü belirler. Bu düzeyler birbirinden ayrılabilir, ancak birbirlerinden bağımsız değildir.

Dahası, üretici güçlerin kendileri de tarihsel ve toplumsal örgütlenme süreçleri içinde gelişir. Bu nedenle Pistor’un hukukun üretken etkilerini vurgulaması değerli, fakat bundan hukukun bağımsız bir üretici güç olduğu sonucunu çıkarması tartışmalıdır. Tonak’ın itirazı yerindedir, fakat hukukun üretim kapasitesini değiştiren etkilerini daha fazla dikkate alması gerekirdi.

Hukuku ne ekonomik ilişkilerin pasif bir yansımasına ne de kendi başına toplumsal gelişmeyi belirleyen bir güce indirgemek doğru olacaktır. Hukuk, toplumsal örgütlenmenin kurucu ve dönüştürücü mekanizmalarından biridir.

Burada toplumsal örgütlenme ve toplumsal örgütlenme kapasitesi kavramlarıyla kastedilen şudur: Toplumsal örgütlenme kapasitesi, insanların birlikte yaşamak, üretmek, yaşamı sürdürmek, dünyayı anlamlandırmak ve dönüştürmek amacıyla ilişkiler kurma, işbirliği yapma, öğrenme, ortak amaçlar oluşturma, karar verme, eylemlerini eşgüdümleme ve gerektiğinde bütün bu ilişkileri yeniden örgütleme kapasitesidir.

Bu yaklaşıma göre ekonomi, politika, kültür olarak ele aldığımız alanlar da bu kapasitenin farklı faaliyetlerde görece kalıcı ilişkiler, yapılar ve kurumlar şeklinde belirmesidir.

Refah devleti eleştirisi: Güçlü ampirik katkı…

Tonak’ın makalesindeki en önemli ampirik katkılardan biri, refah devletinin gerçekte sermayeden emeğe ne ölçüde gelir aktardığını sorgulamasıdır. Burada net social wage (net sosyal ücret) kavramını kullanıyor. Bununla kabaca, çalışanların devletin toplumsal harcamalarından elde ettikleri yararlar ile ödedikleri vergiler arasındaki farkı inceliyor.

Tonak ve Shaikh’in ABD’ye ilişkin çalışmalarına göre 1952–1997 arasında net sosyal ücret, çalışanların toplam ücret ve maaşlarının ortalama yüzde 0,6’sı düzeyinde kalmıştır. Türkiye’ye ilişkin 1980–2019 dönemini kapsayan çalışmada ise net toplumsal ücretin GSYH’ye oranının ortalama yüzde -1,13 olduğu belirtiliyor.

Bu bulgularla Tonak refah devletinin sermayeden emeğe sürekli ve kapsamlı bir kaynak aktarımı gerçekleştirdiği şeklindeki yaygın varsayımı sorguluyor ve önemli bir noktaya dikkat çekiyor: Devletin sosyal harcamaları bazen işçilerin kendi vergileriyle finanse edilir, bazen de işverenlerin üstlenmediği yeniden üretim maliyetlerini kamuya aktarır.

Tonak’ın yorumuna göre, sosyal devlet tam tersine işçiden ve genel olarak kamudan sermayeye kaynak aktarımı yapar.

… fakat tartışmalı bir ölçüt

Birincisi: Net mali transfer, sağlanan refahın tamamını ölçmez

İşçilerin ödediği vergiler ile aldıkları sosyal hizmetlerin parasal değerinin birbirine yakın olması, bu hizmetlerin toplumsal açıdan önemsiz olduğu anlamına gelmez. Örneğin kamusal sağlık sistemi, eğitim ve emeklilik yalnızca bir gelir transferi değildir. İnsanların yaşam güvencesini, pazarlık gücünü, geleceğe ilişkin beklentilerini ve toplumsal hayata katılma imkanlarını değiştirebilir.

Tonak, sosyal hizmetlerin değerini açıkça kabul ediyor. Buna rağmen analizin ağırlık merkezi mali transfer üzerinde kalıyor. Oysa refah devletinin tarihsel etkisini değerlendirmek için şu sorular da önemlidir: İnsanların piyasa bağımlılığını ne ölçüde azaltıyor? İşçilerin işveren karşısındaki pazarlık gücünü nasıl etkiliyor? Bakım yüklerini toplumsallaştırıyor mu, yoksa ailelere ve özellikle kadınlara mı bırakıyor? İnsanların bireysel ve kolektif örgütlenme kapasitesini artırıyor mu?

Bu sorular net sosyal ücret göstergesinin ötesine geçmeyi gerektirir.

İkincisi: Sınıflar arasındaki dağılım kadar sınıf içindeki dağılım da önemlidir

Tonak’ın yaklaşımı ağırlıklı olarak sermaye ile emek arasındaki net mali transferi ölçüyor. Oysa çalışanların kendi aralarında gerçekleştirdiği yeniden dağıtım da önemli olabilir. Yüksek gelirli çalışanlardan düşük gelirli çalışanlara, sağlıklılardan hastalara, çalışanlardan emeklilere veya bakım yükü az olanlardan bakım yükü yüksek olanlara kaynak aktarılması toplumsal eşitsizlikleri azaltabilir.

Bu nedenle sermayeden emeğe net bir mali transferin söz konusu olmaması, refah devletinin eşitlikçi etkilerinin bulunmadığını göstermez.

Üçüncüsü: Refah devleti yalnızca bir yeniden dağıtım mekanizması değildir

Refah devleti aynı zamanda toplumsal yeniden üretimin belli bir kurumsal örgütlenmesidir. Eğitim, sağlık, çocuk bakımı, yaşlı bakımı ve sosyal güvenlik, insanların hayatlarını sürdürmelerinin ve topluma katılmalarının temel koşullarını oluşturur. Bunların kim tarafından, hangi yöntemlerle, kimin denetiminde ve hangi amaçlarla örgütlendiği başlı başına bir iktidar sorunudur.

Dolayısıyla refah devletini yalnızca vergiler ve sosyal harcamalar arasındaki fark üzerinden değerlendirmek yetersiz kalır. Kısaca, Tonak’ın ampirik eleştirisi değerli olmakla birlikte net sosyal ücret, refah devletinin toplumsal ve demokratik etkilerini değerlendirmek için gerekli ama yetersiz bir göstergedir.

Makalenin en güçlü politik eleştirisi: Dönüşümün öznesi nerede?

Tonak’ın Pistor’a yönelttiği belki de en temel eleştiri, Pistor’un kapitalizmin dönüşümüne ilişkin bir program sunmasına rağmen bu dönüşümü gerçekleştirecek toplumsal ve politik güçleri yeterince açıklamamasıdır. Pistor, özel hukukun demokratikleştirilmesini, hukuk sisteminin içeriden dönüştürülmesini ve tedrici, biriken reformlar yoluyla kapitalist ayrıcalıkların aşılmasını savunuyor.

Ancak Tonak haklı olarak soruyor: Bu reformları kim gerçekleştirecek? Sermayenin güçlü biçimde etkilediği parlamentoları, mahkemeleri, merkez bankalarını ve diğer devlet kurumlarını kim dönüştürecek? Gerçekleştirilen dönüşümler sermayenin karşı saldırıları karşısında nasıl korunacak?

Tonak, Pistor’un Nicos Poulantzas’tan devletin güç ilişkilerinin yoğunlaşması olduğu şeklindeki fikri aldığını, ancak bu güç ilişkilerini değiştirecek örgütlü toplumsal mücadeleleri yeterince hesaba katmadığını belirtiyor. Bu eleştiri son derece isabetli. Çünkü hiçbir hukuki kurum kendiliğinden demokratikleşmez. Hukuki dönüşüm, toplumsal güç ilişkilerindeki değişimlerle bağlantılıdır.

Fakat burada daha derin bir sorun ortaya çıkıyor.

Tonak’ın kendisi de toplumsal özne sorununu çözmüyor

Tonak makalenin sonunda kapitalist devlet biçiminin aşılmasını, toplumun kolektif çıkarlarını gözeten sosyalist bir kamu hukuku düzeninin kurulmasını savunuyor. Ancak Pistor’a sorduğu soruların benzerleri burada da geçerlidir: Sosyalizme geçişi gerçekleştirecek kolektif özne nasıl oluşacaktır?

Bu özne yalnızca işçi sınıfının mevcut örgütlerinden mi meydana gelecektir? Üretim alanındaki çalışanlar ile bakım, eğitim, bilim, kültür ve diğer toplumsal faaliyetlerde bulunanlar nasıl ortak bir politik kapasite oluşturacaktır? Devrimci dönüşüm gerçekleştikten sonra yeni devlet aygıtının toplum üzerinde yeni bir tahakküm mekanizmasına dönüşmesi nasıl önlenecektir?

Tonak, bu soruların yanıtlarını makalede geliştirmiyor. Elbette bir kitap eleştirisinden kapsamlı bir sosyalizm teorisi beklemek adil olmaz. Fakat Tonak, Pistor’un stratejik eksikliğini eleştirmekle yetinmeyip sosyalist devlet biçimini bir çözüm olarak ileri sürdüğü için, kendi önerisinin de aynı ölçütlerle değerlendirilmesi gerekir.

Burada belirleyici bir ayrım ortaya çıkıyor: Toplumsal dönüşümün öznesini önceden var olan bir sınıfsal güç olarak kabul etmek ile bu öznenin mücadele içinde nasıl oluştuğunu açıklamak aynı şey değildir. İşçi sınıfının nesnel varlığı onun kendiliğinden ortak bir demokratik irade ve kapasite oluşturduğu anlamına gelmez. Sınıfın örgütlenmesi, farklı emek alanları arasındaki ilişkiler, toplumsal mücadelelerin birleştirilmesi ve kolektif karar alma yeteneklerinin geliştirilmesi ayrıca açıklanmalıdır.

Bu nedenle dönüşüm teorisinin yalnızca sınıfsal konumları değil, toplumsal öznenin oluşum süreçlerini de incelemesi gerekir.

Devrim mi reform mu? Tonak’ın aşamadığı ikilik

Tonak, Pistor’un devrimci dönüşümü reddederek küçük adımların birikimine dayanan bir stratejiyi savunmasını eleştiriyor. Pistor’a göre hukuk sistemi bütünüyle ortadan kaldırılıp yeniden kurulamaz; içeriden dönüştürülmelidir. Tonak ise tarihteki devrimci kopuşların önemini hatırlatıyor ve kapitalist devlet biçiminin aşılması gerektiğini belirtiyor.

Burada Tonak’ın Pistor’a yönelttiği eleştirinin haklı bir yanı var: Tarihsel değişim her zaman küçük reformların doğrusal birikimiyle gerçekleşmez. Siyasal kopuşlar, krizler, devrimler ve kurumsal kırılmalar da toplumsal gelişmenin parçasıdır.Fakat Tonak’ın yaklaşımı, reform ve devrim arasındaki ilişkinin nasıl kurulacağını yeterince açıklamıyor. Oysa asıl soru, dönüşümün kademeli mi yoksa devrimci mi olacağı değildir. Asıl soru şudur: Toplumsal mücadeleler ve kurumsal değişimler, insanların kendi yaşam koşullarını ve toplumsal örgütlenmelerini demokratik biçimde belirleme kapasitelerini artırıyor mu? Ya da ne kadar artırıyor?

Bu ölçütle bakıldığında kimi reformlar mevcut düzeni güçlendirebilir, kimileri ise onun dönüşümünü mümkün kılan yeni kapasiteler oluşturabilir. Aynı şekilde devrimci kopuşlar da mevcut tahakküm ilişkilerini ortadan kaldırabilir veya farklı biçimler altında yeniden üretebilir.

Rus Devrimi ve Sovyet deneyimi bu açıdan belirleyici bir tarihsel tartışma alanıdır. Kapitalist mülkiyetin ortadan kaldırılması, toplumsal üretim üzerinde demokratik denetimin kendiliğinden kurulmasını sağlamamıştır. Üretim araçlarının devletleştirilmesi ile üretimin çalışanlar ve toplum tarafından demokratik biçimde yönetilmesi farklı süreçlerdir.

Bu nedenle kapitalist devlet biçiminin aşılması da tek başına yeterli bir hedef değildir. Yeni siyasal ve ekonomik kurumların, kendi içlerinde demokratik denetimi, çoğulculuğu ve sürekli yeniden örgütlenmeyi mümkün kılması gerekir. Bu demokratikliğin ve çoğulculuğun dönüşümün öznesinin örgütlenme sürecinin daha en başından içselleştirilmiş olması gerekir.

O nedenle reform ile devrim arasındaki katı karşıtlığı aşan üçüncü bir yaklaşım gerekiyor: Demokratik dönüşüm, kurumsal değişimler ile kolektif örgütlenme kapasitesinin karşılıklı olarak geliştiği, çatışmaları ve kopuşları da içerebilen sürekli bir süreçtir. Bu yaklaşım devrimci dönüşüm olasılığını dışlamaz; ancak devrimi demokratikleşmenin tamamlandığı nihai bir olay olarak da görmez.

Günümüzde emek kavramı

Tonak’ın analizini geliştirmek için özellikle önemli olan bir başka konu, emek kavramının kapsamıdır. Makale, Marx’ın artı değer teorisini merkeze almakta haklıdır. Ancak kapitalist toplumun yeniden üretiminde rol oynayan emek biçimlerinin tamamını bu düzeyde incelemek mümkün değildir.

Arbeit (Almanca), work ve labour (İngilizce), emek ve çalışma (Türkçe) kavramlarını birlikte düşündüğümüzde, yalnızca ekonomik üretimi değil, insanın doğayla, toplumla ve kendisiyle kurduğu dönüştürücü ilişkiyi kapsayan bir tanıma ulaşabiliriz. Şöyle kapsamlı bir tanım anlamlı olabilir: Emek, insanın doğayla ve diğer insanlarla kurduğu ilişkiler içinde, yaşamını üretmek, sürdürmek, anlamlandırmak ve yeni imkanlar yaratmak üzere kendisini, yaşam koşullarını ve toplumsal ilişkilerini ürettiği, sürdürdüğü, dönüştürdüğü ve yeniden örgütlediği; tarihsel ve toplumsal olarak örgütlenen amaçlı etkinliktir.

Emek, birbirini tamamlayan üretici ve inşa edici, bakım sağlayıcı ve anlamlandırıcı boyutlarıyla insanın kendi varoluş koşullarını birlikte oluşturma ve yeniden örgütleme kapasitesinin geliştiği temel toplumsal etkinliktir.

Dünyayı sürekli yeniden örgütleme etkinliği olarak emek

Anlamlandırıcı emek, inşa edici emek ve bakım emeği birbirlerinden kopuk değildir. Birlikte şöyle düşünebiliriz: İnşa edici emek dünyayı kurar; bakım emeği hayatı sürdürür; anlamlandırıcı emek ise birlikte kurulan ve sürdürülen dünyaya anlam verir. Fakat daha da önemlisi, bu üçü birbirinden ayrılmaz. Birlikte bir şey yapmak, onu sürdürmek ve ne anlama geldiğini birlikte belirlemek aynı toplumsal örgütlenme sürecinin farklı boyutlarıdır.

Kapitalist sistem, üç alanın tamamını farklı yollarla kendi birikim süreçlerine bağlar. Üretici emek alanında artı değer sömürüsü, bakım emeği alanında ücretli ve ücretsiz emeğin çeşitli biçimlerde sermaye birikimini desteklemesi, anlamlandırıcı emek alanında ise bilginin, kültürün ve iletişim süreçlerinin metalaştırılması önemli mekanizmalardır.

Bu, hepsinin aynı anlamda artı değer ürettiği demek değildir. Burada farklı ekonomik süreçlerin ayrıştırılması gerekir. Fakat kapitalist toplumsal ilişkilerin yeniden üretimi yalnızca doğrudan artı değer üreten faaliyetlerden ibaret değildir. Bu ayrımın politik açıdan da önemli sonuçları vardır. Kapitalizmi dönüştürecek toplumsal özneyi yalnızca ücretli üretim işçileriyle sınırlamak, toplumsal yaşamın yeniden üretiminde belirleyici roller oynayan birçok emek ve mücadele alanını yeterince açıklayamaz.

O nedenle çağdaş kolektif emekçiyi, yani Marx’ın Gesamtarbeiter‘ini, üretici, bakımcı ve anlamlandırıcı emek süreçleri arasındaki çok merkezli ilişkiler içinde yeniden düşünmek gerekiyor. Ama buradan bütün emek biçimlerinin aynı sınıfsal konuma sahip olduğu sonucu çıkmaz. Sınıfsal konumların farklılığı ile ortak demokratik örgütlenme kapasitesi oluşturma olasılığı birlikte incelenmelidir.

Bu açıdan Tonak’ın eleştirisini şöyle genişletilebilir: Kapitalist üretim ilişkilerinin dönüştürülmesi zorunludur. Ancak bu dönüşüm, toplumun üretim, bakım ve anlamlandırma süreçlerinin birlikte demokratikleştirilmesini de kapsamak zorundadır.

Günümüz kapitalizminin özgül sorunu: Örgütlenme kapasitesinin çitlenmesi ve insana yabancılaşması

Tonak, Pistor’un hukuki kodlama analizini değerlendirirken toprağın, verilerin ve bilginin çitlenmesini, kamu varlıklarının özelleştirilmesini ve mevcut servetin özel mülkiyete aktarılmasını ele alıyor. Ancak bugün bu süreçleri daha genel bir tarihsel dönüşümün parçaları olarak okumak gerekiyor. Kapitalizmin tarihsel oluşumunda müşterek toprakların ve kaynakların çitlenmesi belirleyici bir rol oynamıştı. Bugün ise çitlenme yalnızca toprakları, doğal kaynakları ve maddi üretim araçlarını kapsamıyor.

İnsanlığın uzun tarihsel süreçler içinde geliştirdiği bilgilerin, iletişim ağlarının, bilimsel kapasitelerin, teknolojik sistemlerin ve kolektif işbirliği biçimlerinin de sermayenin denetimi altına alınması söz konusu. Kapitalizmin çağdaş aşamasında, müştereklerin çitlenmesi giderek toplumsal örgütlenme kapasitesinin çitlenmesine dönüşmektedir.

Burada dikkatli olmak gerekir. Her dijital altyapı, her fikri mülkiyet hakkı veya her teknolojik denetim biçimi aynı mekanizmayla işlemez. Bunları artı değer üretimi, rant, tekelci gelir, mülkiyet devri ve iktidar ilişkileri bakımından ayrı ayrı incelemek gerekir. Fakat genel eğilim olarak şu soru önem kazanıyor: İnsanlığın kolektif olarak geliştirdiği örgütlenme kapasiteleri kimlerin denetiminde olacak?

Yapay zekâ sistemleri bu soruya yeni bir önem kazandırıyor. Bu sistemler yalnızca belirli emek süreçlerini otomatikleştirmiyor. Bilgiye erişimi, karar süreçlerini, işbirliğini, koordinasyonu ve toplumsal faaliyetlerin yönetimini de dönüştürebiliyor. Böylece sermaye, yalnızca emek ürünlerine ve emek süreçlerine değil, kolektif faaliyetlerin gelecekte nasıl örgütleneceğini belirleyen araçlara da giderek daha güçlü biçimde hükmedebiliyor.

Bu çerçevede yabancılaşma teorisini de genişletmek mümkün. Marx’ın yabancılaşma analizinden hareketle yabancılaşmayı insanın üründen, emek faaliyetinden, kendinden, toplumdan, doğadan ve nihayet kendi örgütlenme kapasitesinden yabancılaşması olarak altı boyut halinde inceleyebiliriz. Sonuncusu önceki biçimleri ortadan kaldırmaz; onların üzerine yeni bir boyut ekler.

Tonak’ın makalesi, artı değer sömürüsünün merkeziliğini güçlü biçimde savunuyor. Ancak çağdaş kapitalizmde sömürüye eşlik eden örgütlenme kapasitesinden yabancılaşma süreçlerini aynı kapsamda incelemiyor. Pistor ise hukukun bu tür çitleme mekanizmalarını nasıl oluşturduğunu göstermekte daha elverişli araçlar sunuyor. Tonak, sermaye birikiminin üretim ve sömürü temellerini açıklamaya yardımcı oluyor. Pistor, toplumsal varlıkların özel mülkiyet ve hukuki ayrıcalıklar aracılığıyla nasıl sermayeleştirildiğini görünür kılıyor. Örgütlenme kapasitesi yaklaşımı ise bu iki sürecin insanların ortak yaşamlarını kurma ve dönüştürme imkanları üzerindeki etkilerini incelemeyi mümkün kılıyor. Bu üçüncü boyut, hem ekonomi politik hem de demokrasi teorisi açısından önemli.

İktidar ve devlet: Tonak’ın çözüm önerisindeki temel sorun

Makalenin son bölümünde Tonak, kapitalist devlet biçiminin ortadan kaldırılarak onun yerine toplumun kolektif çıkarlarını gözeten sosyalist bir kamu hukuku düzeninin kurulmasını öneriyor. Bu öneriyle ilgili iki sorun söz konusu.

Birinci sorun: Toplumun kolektif çıkarını kim belirleyecek?

Toplumun kolektif çıkarı önceden verilmiş, herkes tarafından aynı biçimde bilinen bir şey değildir. Toplum farklı sınıflardan, emek biçimlerinden, topluluklardan, kültürlerden, ihtiyaçlardan ve çıkar çatışmalarından oluşur. Bu farklılıkların bütünüyle ortadan kalkacağı varsayılamaz.

Dolayısıyla toplumun kolektif çıkarını temsil ettiğini iddia eden bir devlet (ya da böyle bir kuruluşu öneren bir siyasi hareket), bunu hangi demokratik mekanizmalarla gerçekleştireceğini açıklamak zorundadır. Aksi takdirde kolektif çıkar adına hareket eden yeni bir yönetici tabaka ortaya çıkabilir.

Burada sosyalist dönüşümün temel ölçütü, mülkiyetin özelden kamuya geçmesinden ibaret olamaz. Asıl ölçüt, insanların toplumsal karar süreçlerini ne ölçüde anlayabildikleri, bu süreçlere katılabildikleri ve gerektiğinde BU kurumları yeniden örgütleyebildikleridir.

İkinci sorun: İktidarın ortadan kaldırılması mı, demokratikleştirilmesi mi?

Tonak, kapitalist devlet biçiminin aşılmasından söz ediyor. Bu, devletin her biçiminin ortadan kaldırılmasıyla aynı şey değildir; nitekim kendisi de yeni bir kamu hukuku düzeni öneriyor. Ancak sosyalist kamu iktidarının hangi kurumsal ve demokratik ilkelerle işleyeceği belirsiz kalıyor.

Burada iktidar ile tahakkümün birbirinden ayrılması önem kazanır. Büyük ve karmaşık toplumlarda ortak kararlar almak, kaynakları koordine etmek, çatışmaları çözmek ve uzun vadeli toplumsal hedefler belirlemek kaçınılmaz olarak çeşitli iktidar ilişkileri yaratır.

Sorun bu ilişkilerin varlığı değil, onların toplumdan bağımsızlaşarak tahakküm mekanizmalarına dönüşmesidir. Bu nedenle demokratik dönüşümün temel hedefi yalnızca iktidarın sınıfsal içeriğinin değiştirilmesi olamaz. İktidarın kuruluş, kullanım, denetim ve yeniden örgütlenme biçimlerinin ve elbette aynı şekilde en önce dönüşümün öznesinin demokratikleştirilmesi de dönüşümün ayrılmaz bir parçası olmalıdır.

Böyle bir yaklaşım, devletin yalnızca hangi sınıfsal çıkarları temsil ettiğini değil, toplumun kendi kendisini yönetme kapasitesinin nasıl örgütlendiğini de sorgular. Marx da Gotha Programının Eleştirisi‘nde şöyle sorar: Welche Umwandlung wird das Staatswesen in einer kommunistischen Gesellschaft erleiden? Bunu şöyle çevirebiliriz: “Komünist bir toplumda devletsel örgütlenme nasıl bir dönüşüm geçirecektir?” (Bu cümledeki Staatswesen kavramı genellikle Türkçeye sadece devlet, İngilizceye de state şeklinde çevrilmiştir!)

Hemen ardından sorusunu açıklar: Welche gesellschaftlichen Funktionen bleiben dort übrig, die jetzigen Staatsfunktionen analog sind? “Orada bugünkü devlet işlevlerine benzer hangi toplumsal işlevler varlığını sürdürecektir?” Bu ikinci cümle belirleyicidir. Marx, mevcut devlet aygıtının aynı biçimde devam edip etmeyeceğini değil, bugün devlet tarafından yerine getirilen toplumsal işlevlerin gelecekte nasıl örgütleneceğini sorguluyor.

Pistor ve Tonak’ın teorilerini yeni bir yaklaşım açısından yeniden okumak

Buraya kadar geliştirdiğim eleştirilerden hareketle, iki yaklaşımın güçlü ve zayıf yanlarını şöyle özetleyebiliriz.

Temel meselePistorTonakGeliştirilebilecek yaklaşım
Kapitalizmin temeliHukuken kodlanmış sermaye ve özel ayrıcalıklarÜretim ilişkileri ve artı değer sömürüsüÜretim, mülkiyet, hukuk ve örgütlenme ilişkilerinin bütünlüğü
Kapitalist iktidarÖzel hukukun sağladığı güçlerÜretim araçları mülkiyeti ve sınıfsal egemenlikToplumsal örgütlenme kapasitesi üzerindeki asimetrik denetim
Dönüşüm yöntemiÖzel hukukun demokratikleştirilmesiKapitalist devlet biçiminin aşılmasıMücadeleler, kurumsal dönüşümler ve sürekli demokratik yeniden örgütlenme
Dönüşümün öznesiYeterince belirgin değilÖrgütlü emekçi sınıflar; oluşum süreci belirsizFarklı emek alanları ve mücadelelerde oluşan çok merkezli çok aktörlü çok düzlemli kolektif özne
Nihai politik hedefSermayenin ayrıcalıklarından arınmış piyasa ekonomisiSosyalist kamu hukuku düzeniİktidarın ve toplumsal yaşamın sürekli demokratikleştirilmesi ve yeniden örgütlenmesi

Bu karşılaştırmadan çıkan temel sonuç şu:

Pistor kapitalizmin hukuki örgütlenmesini, Tonak ise onun üretim ve sömürü ilişkilerini öne çıkarıyor. Fakat her iki yaklaşımda da toplumun kendi örgütlenme kapasitesini nasıl geliştireceği sorusu yeterince merkezi bir yer tutmuyor.

Tabloda “Geliştirilebilecek yaklaşım” başlığı altında toplanan öneriler bir araya getirildiğinde ortaya çıkan yaklaşım sürekli demokrasi olarak adlandırılabilir. Sürekli demokrasi yaklaşımının ekleyebileceği temel katkı, toplumsal dönüşümü yalnızca yeni bir mülkiyet biçiminin veya hukuk düzeninin kurulması olarak değil, toplumun kendi kendisini yeniden örgütleme kapasitesinin sürekli gelişmesi olarak kavramasıdır.

Bu yaklaşımın üç önemli sonucu olur. Birincisi, hukuki dönüşüm ile ekonomik dönüşüm birbirinden koparılmaz. Mülkiyet, üretim ve karar verme ilişkilerinin demokratikleşmesi birlikte ele alınır. İkincisi, demokratik dönüşümün öznesi önceden tamamlanmış bir toplumsal güç olarak varsayılmaz. Özne farklı alanlardaki mücadeleler, örgütlenmeler ve ortak faaliyetler içinde oluşur ve gelişir. Üçüncüsü, demokratik dönüşüm herhangi bir devrim veya reform süreciyle tamamlanmış sayılmaz. Yeni kurumların kendi iktidarlarını yeniden üretme ve toplumdan bağımsızlaşma eğilimleri de sürekli demokratik denetime tabi tutulur.

Demokratik kurumların yalnızca gerçekleşmiş hataları düzeltmesi yeterli değildir. Güç ve kapasite eşitsizliklerinin gelecekte nasıl gelişeceğini öngörebilmesi, bunları sınırlandıracak mekanizmalar geliştirebilmesi de gerekir. Örneğin yapay zekânın toplumsal denetimi, yalnızca algoritmik kararların sonradan denetlenmesiyle sağlanamaz. Bu sistemlerin geliştirilmesi, mülkiyeti, kullanım amaçları ve yönetimi hakkındaki karar süreçlerinin de demokratikleştirilmesi gerekir.

Böylece sürekli demokrasi yalnızca kapitalizmin sonuçlarına müdahale eden değil, onun yeni tahakküm biçimleri üretmesini önleyebilecek kurumsal kapasiteler geliştiren bir yaklaşım haline gelebilir.

Sömürü teorisinden demokratik örgütlenme teorisine

Tonak’ın makalesinin asıl önemi, kapitalizmin hukuki ve ekonomik analizlerinin birbirinden ayrılamayacağını göstermesinde yatıyor. Pistor, sermayenin hukuki gücünü ortaya koyuyor; Tonak, bu gücün üretim ilişkileri ve sömürüden bağımsız anlaşılamayacağını hatırlatıyor.

Ancak burada durmamak gerekiyor. Kapitalizmi yalnızca artı değere el koyma mekanizması olarak değil, toplumun kendi yaşamını üretme ve yeniden örgütleme kapasitesi üzerinde belirli bir sınıfın denetim kurduğu tarihsel bir toplumsal düzen olarak da kavramak mümkün.

Bu, Marx’ın sömürü teorisini terk etmek değil, onun emek süreci, işbirliği ve yabancılaşma analizlerinin çağdaş koşullardaki potansiyelini geliştirmek anlamına gelir. Böylece üç soru birbirine bağlanabilir: Toplumsal zenginliği kim üretiyor ve ona kim el koyuyor? Toplumsal üretimin, bakımın, bilginin ve ortak yaşamın örgütlenmesini kim yönetiyor? İnsanlar kendi kolektif yaşamlarını anlama, yönetme ve sürekli yeniden örgütleme kapasitesini nasıl kazanabilir?

Tonak esas olarak birinci soruya, Pistor ikinci sorunun hukuki boyutuna yoğunlaşıyor. Sürekli demokrasi yaklaşımı ise üçüncü soruyu merkeze alarak diğer ikisini daha kapsamlı bir çerçevede birleştirebilir. Temel mesele yalnızca sermayenin iktidarına son vermek değil, toplumsal iktidarın sürekli demokratik yeniden örgütlenmesini mümkün kılmaktır. Bunun yolunu yalnızca bir ekonomi politik teorisinde, yalnızca bir hukuk teorisinde veya yalnızca bir devrim stratejisinde bulamayız. Bunun için sömürü, yabancılaşma, iktidar, örgütlenme ve demokrasi kavramlarının birlikte yeniden düşünmemiz gerekir.

Sürekli demokrasi,

Kapitalizmin aşılması, yalnızca artı değer sömürüsüne son verilmesi veya sermayenin hukuki ayrıcalıklarının kaldırılması değildir. Aynı zamanda, insanlığın tarihsel olarak geliştirdiği ortak üretme, bakım yapma, anlamlandırma ve örgütlenme kapasitelerinin özel tahakkümden kurtarılarak demokratik biçimde yeniden sahiplenilmesidir. Burada yeniden sahiplenme, bu kapasitelerin yeni ve merkezi bir iktidarın tekeline aktarılması anlamına gelmemelidir. Aksine, onların çoğulcu, müşterek ve demokratik biçimlerde kullanılabilmesini ifade etmelidir.

Politikaların değerlendirilmesinde temel ölçüt, sadece her türlü asimetrinin ortadan kaldırılması değil, insanların kendi yaşamlarını ve ilişkilerini belirleme kapasitelerini sınırlayan tahakküm ilişkilerinin azaltılması ve demokratik denetim altına alınmasıdır.

Sürekli demokrasinin amacı, topluma belirli bir gelecek dayatmak değil, toplumun kendi geleceğini birlikte oluşturma ve yeniden oluşturma kapasitesini demokratikleştirmektir.

Bu dönüşümün kurucu öznesi ise toplumu kendi adına yöneten birleşik bir iktidar merkezi değil; farklı toplumsal güçlerin ortak normlar, kararlar ve eylemler etrafında ilişkilenerek oluşturdukları, kendisini de sürekli demokratik biçimde yeniden örgütleyebilen çoğulcu ve çok düzlemli bir asamblajdır.

Sürekli demokrasi, toplumun kendi geleceğini birlikte kurma kapasitesinin hem aracı hem de gerçekleşme biçimidir. Bu nedenle demokrasi yalnızca dönüşüm için değil, dönüşüm olarak da düşünülmelidir.

Her Şeye Kadir Yapay Zeka Anlatıları Üzerine

Her teknoloji süreçleri ve olguları büyütür, hızlandırır, ölçeklendirmeyi artırır. Neyi büyüteceği nasıl bir sistem içinde yerleşik olduğuna bağlıdır. Çünkü her teknoloji tarihsel, yani zamansal ve mekansal olarak belli sistemler içinde yerleşiktir ve sürekli değişim halindeki politik, ekonomik ve sosyal akışlarla karşılıklı etkileşim halinde var olur. Dolayısıyla genellikle mevcut sistemin somut durumda büyütmekte, hızlandırmakta, ölçeklendirmekte olduğu şeyleri – kısaca, onun mantığını – büyütür, sistemi gitmekte olduğu yönde hızlandırır.

Yerleşik olduğu sistemdeki kuvvetlerden ayrı olarak ”özerk ya da kendi başına” işlemez. Çünkü her durumda kendisi de o sistemin bir parçası olmuştur. Her diğer şey gibi onunla dolanıktır. Birlikte-çalışır. Dolayısıyla Aİ – kimi epistemolojik alanlarda bize kıyasla olağanüstü becerikli olsa da, ki öyledir – içinde yerleşik olduğu bugünkü politik, ekonomik ve kültürel ekosistemlerin yönü ve güçler dağılımı değişmeden hayırdan çok şerre hizmet edecektir.

Bu söylenenler elbette teknolojinin belli kullanımlarının sistemlerin niş, kenar, eşik yerlerinde sisteme direnen kuvvetlerin elinde hayırlı kısmi, ara kazanımlara götürebileceğini ya da yeni güç odakları ve yeni toplumsal imkanlar yaratabileceğini dışlamaz.  

Çünkü üretici güçler her zaman belirli üretim ilişkileri içinde işler, ekonomik süreçler toplumsal ilişkilere gömülüdür, teknolojileri toplumsal ağlardan bağımsız düşünmek yanıltıcıdır ve teknolojiler siyasal düzenlemeler taşır. AI de mevcut güç ilişkilerinden bağımsız değildir.

Bu söylenenler elbette teknolojinin belli kullanımlarının sistemlerin niş, kenar, eşik yerlerinde sisteme direnen kuvvetlerin elinde hayırlı kısmi, ara kazanımlara götürebileceğini ya da yeni güç odakları ve yeni toplumsal imkanlar yaratabileceğini dışlamaz.

Bugün AI kullanımları, örneğin şöyle çalışıyor:

–  Sosyal medya algoritmaları dikkat ekonomisi içinde geliştiği için dikkati büyütüyor ve metalaştırıyor.

–  Finansal algoritmalar finansallaşmış ekonomilerde spekülasyonu hızlandırıyor ve büyütüyor.

–  Lojistik yazılımları küresel tedarik zincirlerini sermayeden yana daha da optimize ediyor ve yoğunlaştırıyor.

–  Büyük dil modelleri ve veri işleme altyapıları, gözetim kapitalizminin temel araçları hâline geliyor.

–  Ve en önemlisi: Yapay “Zekâ” bugün büyük ölçüde reklam, veri toplama, gözetim, verimlilik ve sermaye yoğunlaşması eksenlerinde gelişiyor.

Elbette tanık olduğumuz gibi yapay zekanın bilim, sağlık, eğitim ve erişilebilirlik gibi alanlarda önemli katkılar üretme kapasitesi vardır. Ancak yapay zeka, evet, bugünkü politik, ekonomik ve kültürel ekosistemler içinde hayırdan çok şerre hizmet etmektedir, bugün AI yatırımlarının ana alanları olarak açık ara öne çıkanlar

  • reklam optimizasyonu,
  • davranış tahmini,
  • veri çıkarımı,
  • gözetim ve kontrol,
  • maliyet düşürme,
  • emek tasarrufu,
  • askerî uygulamalardır.

Bunların hiçbiri insanın ve genel olarak Hayatın sağlık ve esenliği doğrultusunda kurgulanmış değildir. Dolayısıyla teknolojilerin getireceği imkanların hangi yönde gerçekleşeceğini söz konusu teknolojinin kendisi değil, toplumsal mücadeleler belirler.

Teknolojiler tarihin motoru değildir – hele günümüzün karmaşık-çokmerkezli dünyasında; tarihin motoru toplumsal ilişkiler, güç mücadeleleri ve kurumsal yapılardır. Teknolojiler ise bu süreçlerin içindeki kuvvet çarpanlarıdır.

Yani yapay zekanın kendi başına bizi götürebileceği herhangi bir yer yoktur.

Tıpkı yaygın efsanedeki gibi, günün birinde birisinin yanlışlıkla bir düğmeye basmasıyla başlayacak bir nükleer savaşın insanlığa ve doğaya getireceği tasvir edilemez zarar ve yıkımın sorumlusunun nükleer teknoloji değil de bu teknolojiyi kendi iktidar mantıkları içinde konumlandıran ve o salağı o düğmenin başına koyan politik karar alıcılar olacağı gibi…

AI bizi ne “kurtaracak” ne de “yok edecek”, mesele onun bize ne yapacağından çok bizim ona nasıl yaklaşacağımız, onunla toplum olarak nasıl ilişkileneceğimizdir. Yapay zekâ bir kader değil; toplumsal mücadele alanıdır ve ancak bu yolla başka daha iyi bir dünyanın kurucu araçlarından biri olabilir.

Her türlü “birlik ve beraberlik” şampiyonunun dikkatine

1.

“Birlik, çeşitliliğe bağlıdır.”

Veya “Bütünlük, farklılaşma sayesinde mümkündür.”

“Gerçek birlik, farklılıkların ortadan kalkmasıyla değil, onların bir arada var olmasıyla oluşur.”

Birliği bazen şöyle düşünürüz:

Herkes aynı olsun, herkes aynı düşünsün, farklılıklar ortadan kalksın. Bu durumda birlik, tekdüzelik anlamına gelir.

Oysa birliği mümkün kılan şey farklılıklardır.

Bir ormanı düşünün: meşe, çam, mantarlar, böcekler, kuşlar; hepsi farklıdır. Ama tam da bu farklılıklar sayesinde orman bir bütün oluşturur ve dayanıklılık kazanır.

Aynı şekilde: toplumlar, ekosistemler, diller, hatta insan bedenleri birbirinden farklı parçaların ilişkisi sayesinde vardır.

Yani çeşitlilik bir lüks değil, varoluş ve beka koşuludur

“Birlik farklılığın karşıtı değildir; birlik farklılığın örgütlenmiş biçimidir.”

Dolayısıyla “Birlik, çeşitliliğin yok edilmesine değil, korunmasına dayanır.”

veya

“Bütünlük, farklılıkların bir aradalığından doğar.”

Kısaca:

“Birlik, farklılıkların varlığına bağlıdır; çeşitlilik olmadan gerçek bir bütünlük kurulamaz.”

2.

Gerçekten önemli olan her şeyi—gerçekten ne olduğumuzu düşündüğümüzü ve dünyada gerçekten değer verdiğimiz her şeyi — ancak karşılaşmalarla, deneyimle anlarız.

Onun için: Bırakın özgürce birbirleriyle karşılaşsınlar! Konuşsunlar, müzakere etsinler. Ancak o zaman ortak noktalara varabilirler. Dünyayla ve hayatla karşılaşmalara karış birlikte tavır alabilirler.

Birbirimizi tanıyabilmek için aramızdaki sınırların geçirgen olması gerekir.

Geçirgen sınırlar olmadan karşılaşma olmaz, karşılaşma olmadan güven oluşmaz, güven işbirliği ve karşılıklı dayanışma kurulamaz, ortak yönelim olmadan da demokratik birlik oluşamaz.

Kapalı sınırlar yalnızca yankı odaları üretir.

3.

Gökyüzünün maviliğinin güzelliğini fark edebilmemiz için çevremizde mavi-olmayan şeyler de var olmalıdır.

Güzellikleri fark edebilmek hayatı, geniş birlikler içinde farklılıkların festivali olarak yaşamanın kapısını açar.

Her birimiz denizdeki dalgalar gibi birbirimizden farklıyız, ama aynı denizin parçalarıyız. Aynı denizin yaşadığı tarihinin ürünüyüz, gelecekte gene aynı denizin dalgaları olacağız. Ama o deniz nasıl bir deniz olacağı biraz da bugün bizlerin ne yapacağına bağlı olacak.

4.

Tarih bize gösteriyor ki farklılıkların bir arada yaşaması kendiliğinden gerçekleşmez. Bunun için adalet, özgürlük, eşit haklar ve demokratik kurumlar gerekir.

Farklılıkların anlaşmazlıkları yıkıcı, antagonist çatışmalara dönüştürme ihtimalini ancak böylece en aza indirebiliriz.

Kısaca: Memleket için anlamlı olacak bir birlik ve beraberlik; kimlik birliği olarak ya da fikir birliği olarak veya tekdüzelik olarak değil, asıl farklılıkların birlikte yaşayabilme kapasitesi olarak görülmelidir.

İnsan Dikkatini Kazanma Mücadelesini Ciddiye Almak

İnsan dikkatini kazanma mücadelesi, dijital çağın belirleyici jeopolitik ve demokratik çekişmesi haline geldi.

Jacques Attali

21. yüzyılda güç artık sadece toprak, sermaye veya teknolojide değil. Ele geçirilmesi çok daha zor ve sınırlı olan bir şeyde yatıyor: insan dikkatinde. ABD’de görülen bir hukuk davasında Meta ve YouTube’un  genç kullanıcıları kasten bağımlı hale getirerek çok sayıda ruh sağlığı sorununa yol açmaktan sorumlu bulunması, uzun sürecek bir savaşın sadece ilk çatışması olabilir.

Dikkat, yalnızca psikolojik bir kolaylık değil; biyolojik bir işlevdir. Nörobilim, dikkati beynin kendisine ulaşan enformasyonun bir kısmını seçme, önceliklendirme ve buna odaklanmayı sürdürme süreci olarak tanımlıyor. Her an bir sinyal fırtınasının içindeyizdir, ancak bunlardan sadece birkaçı bilinçli farkındalığa ulaşır.

Bu filtreleme iki sistem tarafından yönetilir: yenilik, korku ve duygu tarafından yönlendirilen hızlı, refleksif, “aşağıdan yukarıya” bir dikkat; ve akıl yürütmeyi ve stratejik düşünmeyi sağlayan daha yavaş, bilinçli, “yukarıdan aşağıya” bir dikkat. Bu iki sistem arasındaki dengesizlik, modern uygarlığın fay hattını oluşturmaktadır.

Binlerce yıldır toplumlar dikkat çekmeye çalışmıştır. Hatipler kalabalıkları etkilemek için hitabet sanatında ustalaşmışlardır. Dini kurumlar, huşu duygusu uyandırmak için tasarlanmış ritüeller ve yapılar yaratmışlardır. Siyasi rejimler, Roma arenalarından devrimci propagandaya kadar, kolektif odağı şekillendirmek için gösteriler kullanmışlardır.

Formun Altı

Matbaa, radyo ve televizyon etki alanını genişlettmekle birlikte dikkat kavramının doğasını temelden değiştirmedi. Günümüzde değişen şey, dikkatin ne kadar hassas ve yoğun bir şekilde yönlendirilebileceğidir.

Dijital çağ, dikkati bir meta haline dönüştürdü. Amerikalı psikolog Herbert Simon, 1971 gibi erken bir tarihte  “enformasyon bolluğu, dikkat kıtlığına yol açar” uyarısında bulunmuştu. Bu paradoks şimdi dünyamızı tanımlıyor. Her platform, marka ve siyasi aktör, sınırlı bir bilişsel kaynak için rekabet ediyor ve onu ele geçirmek ve elde tutmak için giderek daha karmaşık araçlar kullanıyor.

Modern nörobilim, bu konuda yol haritası sağlıyor. Amigdala, tehdide anında tepki vererek, duygusal yüklü içeriğin nötr enformasona göre daha hızlı yayılmasını sağlar. Dopamin güdümlü ödül devreleri, bildirimlerin ve sonsuz akışların ardındaki mekanizma olan kompulsif kontrolü teşvik eder. Bu arada, yargı ve eleştirel düşünmenin merkezi olan prefrontal korteks, sürekli ve kesintisiz dikkat gerektirir; oysa dijital ortamlar bunu sistematik olarak aşındırmaktadır.

Sonuç yapısal bir asimetridir. Dikkati ele geçirmek, onu sürdürmekten çok daha kolaydır.

Sosyal medya platformları bu asimetriyi endüstrileştirdi. Etkileşimi en üst düzeye çıkarmak için tasarlanan bu platformlar, yansıtıcı düşünceden ziyade aşağıdan yukarıya doğru gelen dikkati – şok eden, eğlendiren veya öfkelendiren şeyleri – önceliklendiriyor. Center for Humane Technology’nin kurucu ortağı Tristan Harris’in de belirttiği gibi, binlerce mühendis artık becerilerini bilişsel zaafları istismar etmek için kullanarak, insan öz denetimiyle doğrudan rekabet eden sistemler yaratıyor.

Ancak dikkat çekme mücadelesi artık sadece ticaretle sınırlı değil. Jeopolitik bir boyut kazandı. Tarihte ilk kez, siyasi ve ekonomik aktörler aynı küresel iletişim altyapısına güveniyor. Hükümetler, şirketler, aktivist gruplar ve istihbarat teşkilatları aynı dijital platformlarda, aynı araçları kullanarak ve aynı hedef kitleleri hedefleyerek rekabet ediyor.

Dünyanın farklı bölgeleri, dikkat kontrolüne yönelik farklı modeller geliştirmiş bulunuyor. ABD, algoritmaları dünya çapındaki enformasyon akışlarını şekillendiren, küresel olarak baskın olan özel platformlara güvenmektedir. Çin, iç dikkat akışını sıkı bir şekilde kontrol ederkenTikTok gibi platformlar aracılığıyla yurt dışına nüfuz etmeye çalışan egemen bir dijital ekosistem kurmuştur. Büyük platformlardan yoksun olan Avrupa ise, dikkat ekonomisinin aşırılıklarını kontrol altına almak yerine, öncelikle düzenlemeler yoluyla etki uygulamaktadır.

Bu yeni ortamda, etki ikna etmekten çok yönlendirmeyle ilgilidir. En güçlü stratejilerden biri “gündem değiştirme”dir: bir tartışmayı kazanmak değil, konuyu değiştirmek. Aktörler, dikkati yeni tartışmalarla doldurarak rahatsız edici gerçekleri gizleyebilir veya kamuoyundaki söylemi parçalayabilirler. Bu taktik, koordineli dezenformasyon kampanyalarından viral komplo hareketlerine kadarçok çeşitli devlet ve devlet dışı aktörler tarafından kullanılmaktadır.

Yapay zekâ, ikna edici ve duygusal olarak etkileyici içerik üretmenin maliyetini düşürerek bu dinamikleri önemli ölçüde hızlandırıyor. Üretken yapay zekâ, metin, görüntü ve videoları büyük ölçekte ve bireysel psikolojik profillere göre uyarlayarak, daha önce mümkün olan her şeyden daha hızlı, daha ucuz ve daha hassas bir bilişsel hedefleme biçimi sağlıyor. Ayrıca, gerçek ve sentetik enformasyon arasındaki çizgiyi bulanıklaştırarak güveni daha da sarsıyor.

Paradoksal olarak, bilişsel yükü azaltmak için tasarlanan teknolojiler onu artırıyor. Düşünmek için zaman kazandırmak yerine, karar döngülerini sıkıştırıyor ve kesintileri çoğaltıyorlar. Sonuç olarak, yukarıdan aşağıya bilinçli dikkatten, aşağıdan yukarıya tepkisel işleme doğru kademeli bir kayma yaşanıyor; bu dönüşümün demokrasi, piyasalar ve stratejik karar alma üzerinde derin etkileri var.

Önümüzdeki on yılda üç olası gelecek senaryosu düşünülebilir. Birincisinde, parçalanma yoğunlaşır, tamamen kişiselleştirilmiş enformasyon baloncukları oluşur ve paylaşılan gerçeklik ortadan kalkar. İkincisinde, kısmi kısıtlamalar getiren düzenlemeler, sistemin temel teşviklerini değiştirmeden sistemi istikrara kavuşturur. Üçüncü ve en iddialı senaryoda ise dikkat, bilinçli olarak yönetilen bir kaynak olarak görülür. Kurumlar enformasyon ortamlarını yeniden tasarlar ve yapay zeka, dikkati yakalamak için değil, onu korumak ve geliştirmek için kullanılır.

Riskler çok büyük. Dikkat, toplumların neyi algıladığını, neyi görmezden geldiğini ve nihayetinde neye karar verdiğini belirler. Seçimleri, ekonomik faaliyetleri ve çatışmaları şekillendirir. Zayıf sinyalleri tespit etme, krizleri öngörme ve belirsizlik altında rasyonel davranma yeteneğini yönetir.

Bu anlamda dikkat, sadece bireysel bir yetenek değildir. Kolektif bir altyapıdır; güçlendirilebilen veya zayıflatılabilen bir bilişsel sermaye biçimidir. Soru artık dikkatin tartışmalı olup olmayacağı değil – zaten tartışmalı – onu sömürülebilir bir kaynak olarak ele almaya devam edip etmeyeceğimiz veya açık toplumların hayatta kalması için gerekli stratejik bir varlık olarak yönetmeye başlayıp başlamayacağımızdır.

Yığınsal bir politik hareket nasıl örgütlenebilir?

Bir zamanlar güçlü olan savaş karşıtı hareket, 1968’lerdeki en parlak dönemine kıyasla önemli ölçüde zayıflamış durumda. Şimdi İran savaşı, bu hareketi yeniden inşa etmek için gerçek bir fırsat sunuyor.

1960’lar ve 70’lerin başlarından bu yana çok şey değişti, bu da günümüzün savaş karşıtı hareketlerinin o zamankinden nispeten daha zayıf olmasını açıklıyor.

Birincisi, örgütlenme kültür seviyesi – açıkça siyasi örgütlenmeyi saymıyorum bile – geriledi. 1968’lerde savaş karşıtı aktivistler sadece manşet olan kitlesel yürüyüşler düzenlemekle kalmadı,. sabırla birlikte çalışarak hak savunma grupları, GI kahvehaneleri (askerlerin bulunduğu üslerin yakınında açılan, anti-savaş aktivistleri ile askerleri buluşturan kahvehaneler), alternatif gazeteler ve ulusal savaş karşıtı koalisyonlar – geniş bir savaş karşıtı altyapı – inşa ettiler ve bu altyapı gelecekteki eylemlerin geniş bir yelpazesini sürdürebilirdi.

Bu hedefe ulaşmak için savaş karşıtı aktivistler, ABD’deki zengin sosyal derneksel yaşamın dokusundan faydalandı – bu doku bugün önemli ölçüde yıpranmış bulunuyor. Savaş karşıtı girişimler sendikalar, sosyal kulüpler, kitapçılar, sivil gruplar, hareket örgütleri, mesleki dernekler, göçmen toplum merkezleri ve dini kurumlar tarafından desteklendi. Ayrıca, işçi sınıfı yerleşimlerinden, öğrenci yaşamının yoğunluğundan ya da işyerindeki işbirlikçi ilişkilerden doğan gayri resmi örgütlenme ağlarından da yararlandılar. Bu ekosistem, aktivistlerin bağış toplamasına, üye toplamasına, buluşma alanlarını güvence altına almalarına ve daha geniş topluluklara ulaşmasına yardımcı oldu. Savaş karşıtı çağrı yapıldığında, yanıt verebilecek bir izleyici kitlesinin olmasını sağladı.

Ancak 70’lerden bu yana sosyal hayat dramatik şekilde yeniden şekillendirildi: ilişkisel yaşam istikrarlı bir şekilde azaldı, işçi sınıfı kurumları boşaldı ve Amerikalılar her zamankinden daha çok atomize oldu. Sağlam bir ilişkilendirme matrisi yokluğunda, Amerikalılar bir tür sosyal topluluk olarak internete yöneldi; yüz yüze örgütlenme çabasının yerini, karşı çıktıkları savaş yanlılarının sahipliğindeki platformlarda haber tüketmek, gönderi paylaşmak veya anonim muhaliflerle tartışmak aldı.

Ayrıca, farklı bir uluslararası bağlamda yaşıyoruz. 60’ların savaş karşıtı hareketleri, özgürleştirici mücadelelerin her yerde patlak verdiği  bir dönemde ortaya çıktı – sadece Vietnam’da değil, aynı zamanda Küba, Cezayir, Çin, Filistin, Güney Afrika, Gine-Bissau’da.

Bu mücadeleler kazanıyordu. Küba’da, küçük bir gerilla grubu militan işçilerle birlikte Fulgencio Batista’yı devirmek için çalıştı, ardından ABD işgaline karşı direndi. Cezayir’de, antikolonyal savaşçılar Fransız yerleşimcileri geri sürdü. Vietnam’da devrimciler, tarihin en güçlü ordusuna karşı mücadele ettiler. Fransız filozof Jean-Paul Sartre, bu mucizevi zaferlerin “mümkünün alanını” genişlettiğini söylüyordu. Milyonlarca insanı, sınırlar ötesi birleşip yeni bir dünya yaratmanın mümkün olduğuna ikna ettiler.

Ancak bu zafer gibi görünen mücadeleler beklentilerin çok altında kaldı. 1975’te Saigon’un düşüşünden kısa bir süre sonra, birçok savaş karşıtı aktivist, binlerce mültecinin bir zamanlar aktivistlerin göklere çıkardığı kahraman gerillaların baskıcı yönetiminden kaçışını inanamayarak izledi. Ve yeni dünya hiç gelmediğinde, iyimserlik yerini hayal kırıklığına bıraktı.

Geçmişin başarısız özgürleştirici projelerinin harabelerinde yürüyoruz. Bugün insanlar mevcut durumdan tiksinmiş olsa da, birçok kişi dünyayı değiştirme ihtimali konusunda karamsar, alternatif bulamıyor – bu tutum örgütlenmeyi çok daha zorlaştırıyor.

Savaş da değişti. O tarihte işçilerin büyük fabrikalarda toplanması, gençlerin zorunlu askerliği ve Vietnam’a kara birlikleri gönderilmesi ABD hükümetinin büyük bir ordu kurmasına olanak sağlasa da, bu savaş tarzı birçok zayıflık yarattı ve savaş karşıtı organizatörler bunları büyük ölçüde kullandılar. Buna karşılık, ABD kayıpları en aza indirmek ve organize halk baskısından kendini korumak için yavaş yavaş daha uzak savaş biçimlerine yöneldi.

Irak ve Afganistan’daki işgallerin siyasi tepkisini düşünün; bu durum, Pentagon’u son on yılda suikastlara, özel kuvvetlere, vekil gruplara, kapsamlı hava saldırılarına ve insansız hava aracı savaşlarına daha fazla yaslanmaya teşvik etti. 1969’da Vietnam’da yaklaşık 550.000 ABD personeli vardı. Bu oran Irak’ta en çok 180.000 kişiye düştü.  Bugün İran yakınlarında sadece 50.000 personel  var (ancak ABD aptalca kara işgaliyle tehdit etmeye devam ediyor).

Bu değişimler, önceki hareketlerin savunduğu bazı stratejileri artık etkisiz hale getiriyor ve birçok Amerikalı artık bunların nasıl etkili olabileceğini görmekte zorlanıyor.

Yeni fırsatlar

Bu değişiklikler ABD savaşlarına karşı yeni kitle hareketlerine kesinlikle büyük zorluklar getiriyor. Ama tersine, belki de sezgisel olarak,  geçmişteki hareketlerden daha etkili bir savaş karşıtı hareket için potansiyel olarak fırsat da yaratıyorlar.

İlişkisel yaşam geriliyor olabilir, ama yok olmuş değil. Bugün birçok kişi topluluk arzuluyor; bu da örgütleyicilerin sadece boşaltılmış sosyal kurumları yeniden kurmakla kalmayıp, aynı zamanda daha iyilerini de icat etme fırsatı olduğu anlamına geliyor. Geçmişte, savaş karşıtı aktivistler siyaseti apolitik ortamlara dahil etmek zorundaydı. Bugün, organize bir derneksel yaşamı yeni, kapsayıcı ve daha açık bir şekilde özgürleştirici bir temelde yeniden kurmak mümkün olabilir.

Bizim dönemimiz zaferli devrimler dönemi olmayabilir, ama anti-emperyalist mücadeleler hâlâ bolca ve bazıları mümkünün alanını genişletiyor. Filistinlilerin mücadelesini düşünün. Nasser Abourahme’nin gösterdiği gibi, Vietnamlılara göre daha az avantajlı fırsatlarla karşılaşmalarına rağmen, Filistinliler İsrail’in soykırımı karşısında kararlı kaldılar ve canlı bir uluslararası dayanışma hareketinin yardımıyla kamuoyunu İsrail’e karşı çevirdiler. Filistin aktivizminin son başarıları, elverişsiz uluslararası koşullarda örgütlenip kaderi hemen zafer vaadine bağlı olmayan bir hareket geliştirmenin mümkün olabileceğini göstermiştir.

Yeni savaş tarzı örgütlenme fırsatları da sunuyor. ABD kayıplarını düşük tutmasına rağmen,  son derece pahalıdır – tek bir Thaad önleme uçağı 12,7 milyon dolara mal oluyor. Ve bu savaş tarzı taktiksel zaferler kazandırabilse de, ABD hükümetini ulaşılabilir siyasi hedefler yerine gösteri yapmaya teşvik etti. İşte tam da emperyalist güçleri yenilgiye götüren şey budur: siyasi hedeflerini gerçekleştirememek.

Bugünkü savaş yeni zayıflıklar yaratıyor – ve örgütlenme için yeni fırsatlar çıkarıyor. İsrail-ABD savaşının benzin fiyatına ne yaptığına bakın. Bu absürt pahalı savaş tarzı – ABD  ilk altı günde neredeyse 13 milyar dolar harcadı – en belirgin iç meseleyi daha da kötüleştiriyor: uygun fiyat krizi. Popülerliğin azalması, göz kamaştıran maliyetler ve belirsiz hedeflerle ABD’yi o kadar köşeye sıkıştı ki  İran petrolüne uygulanan yaptırımları kaldırmak zorunda kaldı. Bu kombinasyon, ABD’deki savaş karşıtı aktivistler için bu savaşın sosyal, siyasi ve ekonomik bedelini artırma potansiyeli yaratıyor.

Bizim dönemimiz Vietnam savaşından çok farklı olsa da, savaş karşıtı örgütlenmenin aynı zorunluluğu geçerli: bu emperyalist savaşın maliyetini içeriden kolektif olarak artırmanın yollarını bulmak. Görev, bu hedefi günümüzün değişen bağlamına uyarlamaktır.

Ne yapılmalı?

Karşınızda en büyük ve teknolojik olarak en yetenekli savaş makinesi varken, nereden başlayacağını bilmek zor olabilir. Yine de, takip etmemiz gereken kuzey yıldızları ve birlikte atmamız gereken küçük adımlar var.

Konuşmaya başlayın. İnternet, kendinizi eğitmek için harika bir yol olabilir, ancak organize olmanın yerini alamaz. Hatta çevrimiçi çok fazla zaman geçirmek yorgunluğa, duygusal düzensizliğe ve fikri katılığa yol açar. Siyasetin temeli, dünyayı değiştirmek için gereken kolektif vizyonu, kapasiteyi ve organizasyonları inşa etmek için sizin gibi olmayan insanlarla etkileşim kurmaktır. Bunu yapmak için insanlarla yüz yüze konuşmalı, gözlerinin içine bakmalı ve endişelerini dinlemelisiniz. Yeterince çaba göstermedikleri için onları suçlamayın; düşüncelerini paylaşmaları için davet edin. Onlar için önemli olanı keşfedin – benzin fiyatları, ölen öğrenci kızlar, hukuğun üstünlüğü – ve sonra dışarı doğru ilerleyin. Savaş endişesini günlük konuşmaların kaçınılmaz bir konusu haline getirin. En iyi sohbetler, birlikte harekete geçmeye en enverişli olanlar arasında olacaktır: komşular, okul arkadaşları, iş arkadaşları veya kurumsal veya grup ortamında birbirine bağlı olan herkes.

İkincisi, sorunları birbirine bağlayın. Bazen savaşları, Amerika’daki hayatla pek ilgisi olmayan, uzakta bir şey olarak ele alma eğilimi vardır ve bu yüzden diğer konular kadar kişisel ya da acil görülmeyebilir. Savaş karşıtı davayı ilerletmenin bir yolu, İran’a karşı savaşın aslında artan yaşam maliyeti gibi acil günlük şikayetlerle, ayrıca yapay zeka, ırkçılık, Epstein dosyaları, demokrasinin aşınması, ABD siyasetindeki İsrail lobisinin gücü ve ICE’nin kontrolsüz gücü gibi acil günlük şikayetlerle bağlantılı olduğunu göstermektir. Örneğin,   ABD ordusuna yurtdışındaki İranlıları öldürmesine yardım eden aynı teknoloji şirketlerinin yurt içinde ICE ile çalışması  çok anlamlıdır.Savaş ve emperyalizmin bu konuların belli boyutları olduğunu vurgulamak, sadece savaş karşıtı çalışmayı sosyal temellerini genişleterek sürdürmekle kalmaz, aynı zamanda savaş karşıtı aktivistlerin Washington için savaş yapmanın “maliyetini” nasıl artırabileceğini hayal etmeyi kolaylaştırır.

Üçüncüsü, politikacılara baskı yapmak.  Sadece oy kullanmak, özellikle Kongre’nin yetkileri ciddi bir kriz  içindeyken savaşları sona erdirmez.Ancak seçimler, politikacıların en savunmasız olduklarında anda talepleri dile getirmek ve baskı yapmanın etkili yolları olabilir. Bu özellikle ara seçim sezonuna girerken geçerli. Demokratlar, partinin İsrail’e verdiği  desteğin  son seçimde onlara zarar verdiğini,  Demokrat seçmenlerin süper çoğunluğunun ülkeye karşı döndüğünü ve savaş karşıtı seçmenler olmadan Kongre’yi geri alamayacaklarını biliyorlar. Bu, sadece bu savaşa değil, tüm emperyalist savaşlara karşı çıkmayı, oyunuza ihtiyaç duyan politikacılar için bir turnusol testi haline getirmek için harika bir fırsattır. Oyunuzun fiyatını net anlasınlar.

Ayrıca hükümet dışındaki hedeflerimiz konusunda da stratejik olmamız gerekiyor. Örgütlenme, devletin imparatorluk macera kapasitesini destekleyen yerlere odaklanmalıdır. İmalat, lojistik, araştırma ve medya çalışanları, imparatorluk politikasının geçiş yolundadıri ve insanların odaklanabileceği baskı noktalarıdır. Savaşa karşı örgütlenme için böyle yeni çabalar, örneğin, araştırmacıların Savunma Bakanlığının projelerini reddetmesinde ve yolcu uçaklarında tehlikeli mühimmatların bulunmasına itiraz etmelerinde görülebilir.

Amerikalılar ayrıca bugün dünyanın en istikrarsızlaştırıcı güçlerinden biri olan İsrail’i izole etmeye devam edebilir. Uluslararası yasaları ihlal ediyor, Gazze’de soykırım yapıyor, Batı Şeria’yı sömürgeleştiriyor ve İran gibi ülkelere saldırıyor. Geçen yaz İran İslam Cumhuriyeti’ni devirmeyi başaramayan İsrail, bu sefer ABD’yi kirli işini yapmaya ikna etti.

Washington, İsrail’e ABD tarihindeki diğer tüm ülkelerden daha fazla yardım vermekle kalmadı; ABD İsrail’e yerleşimciler, silahlar, teknoloji ve diplomatik koruma sağlıyor. Kendisi için avantajlı olsa da, bu samimi ilişki İsrail’i açıkta bırakıyor. ABD ile İsrail arasında, Benjamin Netanyahu ve kabinesinin ötesine geçen binlerce bağ var – yardım, turizm, ticaret anlaşmaları, akademik ortaklıklar, belediye tahvilleri – ve her biri potansiyel bir halk baskısı noktasıdır. ABD hükümetinin İsrail’e verdiği destek içeride doğrudan etkiler yaratıyor – vergi mükelleflerinin parasını boşa harcıyor, sivil özgürlükleri zayıflatıyor ve Amerikalıların hayatlarını riske atıyor –aktivistler bu bağlantıları kurma konusunda sesli olmalı.

Son olarak, sadece tepki vermek yerine birkaç adım önceden düşünmemiz gerekiyor. 60’larda organizatörler, görevlerinin sadece Vietnam savaşını bitirmek değil, aynı zamanda gelecekteki “Vietnam”ları önlemek olduğu analizine sıkı sıkıya bağlı kaldılar. Trump İran’a karşı savaşı hızlı bir şekilde bitirse bile, özellikle uluslararası düzenin onlarca yıldır olduğundan daha dalgalı olduğu bir dönemde ABD’nin yeni bir başka savaş başlatma ihtimali yüksektir. Dayanıklı ve büyüyen bir savaş karşıtı hareket vazgeçilmez olmuştur.

Bu, tek seferlik eylem günlerinin bir amaca hizmet etmekle birlikte, uzun vadeli örgütlenmeye yöneldiklerinde en etkili oldukları anlamına gelir. Sonuçta, savaşları bitirmek uzun zaman alır. Bu hafta sonu düzenlenen No Kings protestoları, Trump’a yönelik yaygın muhalefetin etkileyici bir göstergesi olsa da, büyük yürüyüşler tek başına ABD emperyalizmini durdurmak için gerekli gücü veya güçlü seferberlik kapasitesini geliştiremez. Bunu yapmak için, büyük yürüyüşler örgütlenmeye daha sürdürülebilir katılım için giriş rampalarına dönüşmesi gerekir: kaynakları bir araya getirebilen, daha geniş destekçi gruplarını bir araya getirebilen, strateji üzerinde tartışabilecek ve insanları günlük hareket çalışmalarına davet edebilen yeni gruplar ortya çıkmalıdır.

Böyle bir hareketi inşa etmek bunaltıcı bir iş gibi gelebilir. Ancak durum bunun için oldukça elverişli. Amerikan halkı daha bilgili durumda, ABD’nin emperyal savaşlarına daha çok karşı, devlete karşı daha güvensiz, İsrail’e karşı daha eleştirel ve anlamlı bir değişim için her zamankinden daha hevesli.

Savaş olmadan daha iyi bir geleceği kolektif olarak kazanmak mümkündür. Eksik olan tek şey vizyon, bağlılık ve organizasyondur. Ve neyse ki bunların hepsi kendi kontrolümüzde.

29 Mart 2026 The Guardian

Yazarlar: Salar Mohandesi, (Bowdoin Koleji’nde tarih doçenti)  ve Ben Mabie (emekçi yazılarından oluşan üç aylık dergi Long-Haul editör kolektifinin üyesi  ve The Dig‘in kıdemli danışmanı).

“Mana” (özel kuvvet) üretme, yoğunlaştırmak ve dağıtmak olarak otoriterliğin güç ve rıza inşası  

İnsanlar; erkeklere, kadınlara, nesnelere ve yerlere özel kuvvetler ve yetenekler atfetme eğilimindedir. Tarih boyunca ve tüm kültürel bağlamlarda – sadece dini bağlamlarda değil – insanlar bazı şeylere kendiliğinden özel kuvvetler kazandırmış ve bu kişiler ve nesnelerle temasın, dolaylı olsa bile, mucizevi etkiler yaratacağını ilan etmişlerdir. Bu varlıklar özel bir kuvvet içerir ve topluluk genelinde kabul görür. Örneğin bir peygamberin ya da azizin vücudunun ya da eşyasının bir kalıntısı veya günümüzde ünlü bir artistin ya da influencerin herhangi bir giysisi. Antropologlar bu kuvveti Polinezya dilinden alınma bir kelimeyle mana olarak adlandırıyor.

Bugün Jesper Sørensen adlı Danimarkalı bir akademisyenin 15 Ekim 2018 tarihli bir makalesini okudum. Bu sayede “yandaş medya”, “trol”, siyasi törenler vb. kurumların işlevini ve “kör bağlılık”, “fanatik taraftarlık” olarak gördüğümüz bazı olguların niteliğini daha iyi anladım. Makaleyi okurken aldığımı notları sizlerle paylaşıyorum (yukarıdaki başlığı notlara ben yakıştırdım).

İnsanlar; erkeklere, kadınlara, nesnelere ve yerlere özel kuvvetler ve yetenekler atfetme eğilimindedir. Tarih boyunca ve tüm kültürel bağlamlarda – sadece dini bağlamlarda değil – insanlar bazı şeylere kendiliğinden özel kuvvetler kazandırmış ve bu kişiler ve nesnelerle temasın, dolaylı olsa bile, mucizevi etkiler yaratacağını ilan etmişlerdir. Bu varlıklar özel bir kuvvet içerir ve topluluk genelinde kabul görür. Örneğin bir peygamberin ya da azizin vücudunun ya da eşyasının bir kalıntısı veya günümüzde ünlü bir artistin ya da influencerin herhangi bir giysisi. Antropologlar bu kuvveti Polinezya dilinden alınma bir kelimeyle mana olarak adlandırıyor.

Marcel Mauss ve Henri Hubert, insanların bu sosyal kuvveti her toplumda deneyimlediğini, bunun bireyin üzerinde kurallara ve beklentilere uyma gücü yaratabileceğini iddia ederler.

İnsanlar neden bu kadar belli nesnelere özel kuvvetler atfeder? Cevap aramak için bir yer, insanın kuvvet anlayışının temelini oluşturan bilişsel işlem sürecidir. Sıradan olaylarda, örneğin bir top bilardo masasında diğerine çarptığında uygulanan kuvveti nasıl anlayabiliriz? Bu sorunun son derece karmaşık olduğu görülüyor ve yüzyıllardır felsefe, teoloji, psikoloji ve dilbilim tarafından çeşitli biçimlerde ele alınmıştır. Mesele, nedensel ilişkileri nasıl algıladığımızla ilgili soruları içerir (bir şeyin diğerinde bir değişimi etkilemesiyle ilgili): bir yandan dünyada bulduğumuz şeylere dair sezgisel beklentilerimiz (ontolojilerimiz) hakkındadır; öte yandan bu ilişkileri dilde nasıl kodladığımız hakkında. Ama belki bilişsel nörobilimdeki son teoriler, kuvvetle ilgili çözülmemiş soruları aydınlatabilir ve böylece mananın gücünü anlamamıza yardımcı olabilir. Göreceğiz.

Bilişsel bilimde yaygın bir model, beynimizi bir tür tahmin makinesi olarak algılar. Ancak bu model dünyayı tahmin edemediğinde, bir hata sinyali üretilir ve bu da dahili modelimizin güncellenmesini tetikler, ta ki sonra olacak olanı yeterince tahmin edebilene kadar.

Ne var ki yukarıda sözü geçen kalıntılarla tarif edilen kültürel fikirlerin çoğu bu anlatıma meydan okur. Kutsal erkek ve kadınlar bu kuralın istisnasıdır. Mucizeler tanım gereği nadirdir ve çoğu zaman ontolojik beklentilere doğrudan aykırıdır. Peki, mucizeler öngörü işleme teorisinde nerede yer alıyor?

Öncelikle, dünyevi başarının eşit dağılmadığı kabul edilmelidir. İster beceri ister şans sayesinde, bazı bireyler diğerlerinden daha başarılı olur ve hepimiz  bu başarılı bireyleri kendi sosyal gruplarımızda takip etme konusunda uzmanızdır. Birinin tekrar tekrar başarıya ulaştığını algıladığımızda, bu genel bir sosyal prestijin temsiline dönüşür ve bu, diğer alanlarda da avantajlar içerir: başarılı avcıların daha fazla seksi, daha iyi yiyeceği ve toplumsal kararlarda daha fazla söz hakkı olur  ̶  bunlar av avlamakla tam olarak ilgili olmasa bile. Bu eşitsizlik deneyimi bizi, getirdiği sosyal prestij ve gücü haklı çıkaracak bir neden aramaya sevk eder. İnsanlar tesadüften hoşlanmaz ve hepimiz çok kötü istatistikçilerizdir.  Bunun yerine ya kişileri özselleştirmeye eğilimli oluruz (onlar ‘doğru şeylere’ sahiptir) ya da bu gizemli özü dışarıdan elde ettiklerini savunuruz: onlar ‘şanslı’, ‘özellikle yetenekli’ kişilerdir ya da kendilerine ‘insan üstü’ ilgi ve yardım bahşedilmiştir. Her iki durumda da, başarılı bireyleri tespit etme ve böylece iyi bir sosyal partner olup olmayacaklarını tahmin etme yeteneğimiz, başarılı kişilere özel bir öz atama eğiliminin göstergesidir. Ve biz genellikle bu bireyleri özellikle başarılı kılan şeyin bu öz – mana –olduğuna inanırız. O kadar ki sahip olunan toplumsal prestij, sergilenen deneyim kadar atfedilen itibarın da bir ürünü olur.  

Bilişsel bilimlerden elde edilen bazı sonuçlar, ontolojik beklentilerin ihlalini içeren hikayelerin bir grup içinde yayılmaya özellikle uygun olduğunu göstermektedir. Temsillerin epidemiyolojisi olarak adlandırılan bu teoriye göre, ontolojik varsayımların ihlalini içeren hikayeler (örneğin, aynı anda iki yerde olabilen kişiler veya avı cezbeden bir taş taşıyan avcı) daha dikkat çekicidir ve bu nedenle böyle ihlaller içermeyen sıradan hikayelerden daha iyi hatırlanır. Ayrıca, bu hikayeler hayatınızı doğrudan etkileyen ya da etkileyebilecek karakterler, nesneler veya yerler içeriyorsa – yani sizin için kişisel olarak önemli ise –daha da akılda kalıcı ve alakalı olur.

Son olarak, azizler, karizmatik kişiler veya özel yerler içeren modeller, doğru kabul edildiklerinde, bir sonra olacak olanla ilgili güçlü beklentiler oluşturmaya yardımcı olur.

Öte yandan kültürel aktarım yoluyla oluşan beklentiler, doğrudan deneyimimizden ortaya çıkan öngörücü modeller gibi işlev görür ve model ne kadar güçlüyse, dünya deneyimimizi o kadar belirler. Yani, özellikle güçlü modellere dayalı beklentiler bazen duyulardan gelen çelişkili enformasyonu bile geçersiz kılabilir. Kısacası, çoğu  zaman kandırılmak isteriz –  dünyayı modellerimizle uyumlu olarak görmeyi tercih ederiz. Günlük yaşamın birçok alanında onay yanlılığının varlığı psikolojide eski bir bulgudur ve insanlar bunu aşmak için yöntemler kullanmak zorundadır. Kendi eğilimimize kandırılmaktan kaçınmak istiyorsak, zaten varsayılan görüşü doğrulama eğilimimizden kaçınmak istiyorsak, başka ilgisiz, farklı bir görüş aramak her zaman iyi bir fikirdir. Çünkü insanlar, zaten değer verdikleri modelleri doğrulayan enformasyonu aktif olarak aramaya eğilimlidir.  

Örneğin dini inanç sahipleri genellikle beklediklerini deneyimler. İnananlar, bir sahiplenme ritüelinde ele geçirilmeyi beklerler. Bilişsel sistemimiz, güçlü iç modellerin mevcut modeli güçlendirme eğiliminde olan deneyimleri yönlendirdiği bir geribildirim döngüsü kurmaya olanak tanıyor gibi görünüyor. Güçlü bir iç modele sahip olmak, dağınık duyusal enformasyondan çok daha fazla bir ağırlık taşır; tıpkı çift kör tıbbi deneylerde plasebonun, sadece  beklentilere dayalı olarak hem etkiler hem de yan etkiler yaratması gibi.

Öngörücü akıl teorisi aslında tahmin modelinin yalnızca hata sinyali belirli bir eşiğin üzerine çıktığında güncelleneceğini söyler. Söz konusu eşik hem iç modelimizin sağlamlığına hem de gelen duyusal enformasyona ne kadar güvendiğimize bağlıdır.

Kültürel teknolojiler de (medya vb.) beklentilerimiz ile gelen duyusal enformasyon akışı arasındaki dengeyi etkileyebilir.

Bu nedenle, belirli bir kişinin, yerin veya şeyin mana sahibi olduğuna yapay olarak insanları inandırmak son derece kullanışlıdır. Bu işlevi karşılayan kültürel teknoloji için güçlü bir aday kültürel ritüeldir. Ritüel ile mana arasındaki ilişki  şöyledir: bir bakıma mana ritüelin bir zorunluluğu olarak görülebilir (Piskopos, ayin yapabiliyor, çünkü mana ona ritüelden önce atfedilmiştir.) Ancak durum tam tersi de olabilir: ritüel davranış genellikle mana temsilleri üretir. Kültürel teknolojiler de mana fikirleri de üretebilir.

Ritüel davranışta, gerçek deneyime dayalı geribildirim yapısı bozulur çünkü ritüelin başarılı olup olmadığını hemen anlamanın bir yolu yoktur.  Ritüel eylemler ile ritüel hedefler arasındaki ilişki ya oldukça kopuktur (ritüel sayesinde hasat bol mu oldu? Rahip gerçekten beni kutsadı mı?) veya uzak bir gelecekte (örneğin, selamet) konumlanmıştır.

Başarının sonuçlara göre değerlendirildiği çoğu sıradan eylemin aksine, ritüelin başarısı ağırlıklı olarak doğru uygulama açısından değerlendirilir. Bu nedenle ritüeller, doğru sırayla gerçekleştirilmesi gereken az çok kültürel olarak sabit eylem dizilerinden oluşur. İkincisi, eylemler ile sonuç arasında geribildirim döngüsü olmadığı için, tekrar etmek ritüele daha fazla enerji yatırmak demektir. Bu nedenle ritüeller, ritüelde bulunan kişilere veya nesnelere yatırılan enerjiyi yoğunlaştırabilir ve böylece onları mana taşıyıcılarına dönüştürür.

Manayı belirli kişilerde veya nesnelerde  yoğunlaştırma becerisi,  mananın birikmesini ve yeniden dağıtımını mümkün kılar. Eğer mana,  doğrudan sosyal prestij ve siyasi güçle ilişkiliyse, farklı toplum türlerinin manayı farklı şekillerde ele almasını beklemeliyiz 

Küçük işbirlikçi birimlere dayalı eşitlikçi bir toplumun üyelerinin mana yoğunlaşmalarına şüpheyle yaklaşması muhtemeldir. Kurumsal eşitsizliğin ortaya çıkmasını önlemek için, bu tür toplumlar,  eşitsiz dağılımlı başarının yan etkisi olarak ortaya çıkan manayı anında yeniden dağıtmak için teknikler kullanır. Ancak, iki veya daha fazla işbirlikçi birim arasında ittifaklar kurularak sosyal karmaşıklık büyüdükçe,  ritüel yoluyla oluşturulan mana, nesnelerin veya belli kişilerin kuvvetin ortak deposu olarak işlev görmesini sağlar ve böylece farklı grupları birleştiren sembolik bir birleşme noktası olarak işlev görür. Bu, Avustralya ve Afrika’da bulunan totemik sınıflandırmalar veya Polinezya’daki ‘dev adam’ sistemi gibi farklı şekillerde olabilir. Ancak her iki durum da, üyelerin birbirini tanımadığı koalisyonlarda bireyleri birleştiren hayali toplulukların temel biçimi olarak görülebilir.

Buna karşılık, hiyerarşik bir siyasi yapıya sahip ve servetin eşit dağılımını içermeyen sosyal olarak karmaşık toplumlarda, farklı bir kalıbın ortaya çıktığını görme ihtimalimiz yüksek. Mezopotamya, Çin, Hindistan, Orta Amerika ve Akdeniz çevresindeki şehir-devletler, siyasi gücün daha büyük yoğunlaşması ve anonim bireyler arasında geniş bir iş bölümü üzerine kurulu işbirliğine dayalı siyasi yapıların ortaya çıkmasıyla karakterize edilir. Bu, büyük toplu ritüeller, uzmanlaşmış rahiplik ve okuryazar bir sınıfın ortaya çıkmasıyla bağlantılıdır. İkisi arasındaki ilişki genellikle bir takas olarak düşünülür. Dini tarikatlar, yöneticilere meşruiyet sağlar ve onlar da bazı meşru kabul ettikleri dini merkezleri rakiplerden korur.

Ancak, bu kült merkezlerini güç deposu veya mana bankaları olarak anlarsak, bu resmi daha da iyileştirebiliriz. Bu durum, tapınaklar ve diğer kutsal merkezler, toplu ritüeller, geçit törenleri ve sunular gibi etkinliklerle oluşturulan muazzam miktarda psikolojik enerji üretir, yoğunlaştırır, biriktirir ve yeniden dağıtır – inananlar bu enerjiyi hem gerçek hem de etkili olarak deneyimler ve bu nedenle ona erişim arar. Ramses’ten Mao’ya kadar siyasi liderlerin bu gücü kendi çıkarları için kullanmaya ve manayı kendi kişilerinde toplamaya çalışmaları şaşırtıcı değil.

Bu arada Elvis Presley’in pantolonu bir açık artırmada yaklaşık 7.500 dolara satılmıştı. Ya da Galler Prensesi Diana’nın kıyafetlerinden birini düşünün: açık artırmalarda başka kim giyse çok daha az değerli olacak bir elbise için 145.000 dolara satılabiliyor. Scarlett Johansson’un kullandığı bir kağıt mendil 2008’de 5.300 dolara satıldı.

Günümüzün ünlülere tapınma dünyasında, prestijli kişilerin (aziz olmasa bile influencer olanların) dokunduğu nesnelerin mana gücü hâlâ yaşadığımız dünyayı şekillendirmeye devam ediyor.

Keşke…

Bugün, Juan Gabriel Vásquez adlı Kolombiyalı bir yazarın bir makalesini okurken şu satırlara rastladım:

“Romancıların duyguların tarihçileri olduğunu öne sürmek istiyorum. Dostoyevski’ye, Stendhal’a, Virginia Woolf’a, Austen’a, George Eliot’a, Gabriel García Márquez’e, Mario Vargas Llosa’ya ve Toni Morrison’a yönelmemizin nedeni, duygusal dünyamızın iz bırakabileceği bir alanı açmış olmalarıdır.

“Burada yalnızca mahrem hayatlarımızdan söz etmiyorum. Bence modern romanın duygusal dünyamızı açıklamadaki başarısı, daha doğrudan siyasi kazanımların temelini atmaya yardımcı oldu. Milan Kundera, İhanete Uğrayan Vasiyetler adlı uzun denemesinde, Batı demokrasilerinin kendilerini insan haklarının mucidi olarak görmeye alışkın olduklarını yazar. Ancak insan haklarından önce, onun da ima ettiği gibi, birey kavramını icat etmemiz ve hem kendimizi hem de başkalarını birey olarak tanımamız gerekiyordu.

“Kundera’ya göre bu, kurmaca sanatının katkısı olmadan gerçekleşemezdi; çünkü kurmaca, başkalarının hayatlarına merak duymayı ve bizimkinden farklı hakikatleri kabul etmeyi öğretir. Papa Francis de şaşırtıcı biçimde benzer bir sonuca varır: Edebiyatın bize ‘insanlığın harikulade çeşitliliği’ için bir dil sunduğunu, bu çeşitliliği ‘yabancı değil, ortak’ kıldığını yazar.”

Bu satırlar bana geçenlerde t24’de yayınlanan bir açıklaması nedeniyle Selahattin Demirtaş’ın nasıl acımasız eleştirilere hedef olduğunu hatırlattı. Demirtaş yazısında “çözüm sürecinin” derinleştirilmesi ve ilerletilmesi için çok çeşitli vesilelerle Türk ve Kürt gruplarının birlikte katılacağı faaliyetler düzenlenmesini öneriyordu. Taraflar arasında karşılaşmaları mümkün kılacak ve birlikte gerçekleştirilecek faaliyetlerdi bunlar.

Çoğu eleştiri, Demirtaş’ı bu kadar önemli bir politik konuya “duygusal” ya da “manevi açıdan” yaklaşmakla suçluyordu. “Selo” diyorlardı çok “duygusal”.

Demirtaş’ın önerilerinin her birinin yapıcı politik önemi, on yıllardır birikmiş çetrefil sorunların çözümüne şu ya da bu ölçüde katkıda bulunabilecek olması bir yana, beni en çok rahatsız eden şey duyguların, duygulara hitap etmenin bu kadar hafife, hatta alayı alınması oldu. Yukarıdaki metinden aldığım şu iki cümle derdimi çok iyi anlatıyor:

1.“modern romanın duygusal dünyamızı açıklamadaki başarısı, daha doğrudan siyasi kazanımların temelini atmaya yardımcı oldu.”

2. “insan haklarından önce birey kavramını icat etmemiz ve hem kendimizi hem de başkalarını birey olarak tanımamız gerekiyordu.

Yani politikanın akılla ilişki kurmasının yolu öncelikle duygularla ilişkilenmesini gerektiriyor. Ve “öteki” insanlarla ortak ve eşit olmayı benimseyebilmemiz için onlarla duygusal karşılaşmalar yaşamak ve onların hayatlarına merak duymayı ve bizimkinden farklı hakikatlerini – yani somut varoluşlarını – kabul etmeyi öğrenmemiz gerekiyor.

Yani bu duygusal karşılaşmalar yaşanıp özümsenmeden hiçbir yasa, kural  ya da politik söylev eşitliği, eşit haklılığı getiremez.  Şimdiye kadar yaşayarak öğrenmedik mi, anayasamızda ve yasalarımızda hemen her konuda eşitlik, eşit haklılık ve diğer insan hakları nicedir yazılı, hepsi anayasal teminat altında – ama yaşadığımız gerçeklik bu mu? Siyasal kutuplaşmadan, karşılıklı öfke ve düşmanlık duygularından (hem de hiç tanımadığımız, hayatta hiç karşılaşmadığımız, haklarında hiçbir şey bilmediğimiz insanlara düşmanlıktan) kurtulabildik mi?

Keşke ülkemizin durumuna politik bir çıkış ve çözüm yolu arayan herkes bir az olsun Demirtaş gibi “duygusal” olsaydı.

Müşterek mülkiyet olmayan kolektif zekâ

“Sanayi Devrimi’nin demir ustaları ve tekstil kralları, diğer demir ustalarının ve tekstil krallarının inşa ettiği fabrika ve atölyelere çok benzer fabrikalar ve atölyeler inşa ettiler. Tarlalardan ve köylerden benzer şekillerde benzer iş gücü topladılar ve onları benzer bir asgari eğitimden geçirdiler. On sekizinci yüzyılın sonlarında demir atölyeleri ve tekstil fabrikalarını inşa eden kolektif zekâ az çok müşterek mülkiyetti.

“Francis Cabot Lowell, Manchester çevresindeki mevcut fabrikaları gezerek Massachusetts’te bir fabrikayı nasıl inşa edebileceğini öğrendi. Buna karşılık modern bir Mançuryalı Cupertino’yu ziyaret ederek Apple’ın İngiliz versiyonunun nasıl yaratılacağına dair pek az fikir edinebilir. Belki Silikon Vadisi’ne taşınabilir ve burada “havada dolaşan ticari sırlardan” –müşterek mülkiyet halindeki kolektif zekâdan ve bölgenin gücünden– yararlanabilir. Ancak yine de ziyaretçimiz, kendisini başarılı bir işletmeye götürecek yolculuğun henüz çok başındadır. Bugün başarılı bir işletmenin ayırt edici özelliği, müşterek mülkiyet olmayan kolektif zekâya erişimdir.“

              John Kay, 21. Yüzyılın Şirketi adlı kitaptan

Yani “üretim araçlarının özel mülkiyetine son verip toplumsal mülkiyeti hâkim kılmak” formülü artık bir “boş gösteren” haline gelmiştir. Yani soru artık “müşterek mülkiyet olmayan kolektif zekâya” müşterek çıkarlara katkıda bulunacak şekilde nasıl yaklaşmak gerekir sorusudur. Dikkat: buradaki müşterek olmayan kolektif zekâ özel mülkiyetteki zekâ anlamına gelmiyor, daha çok modern kolektif zekânın somut bireylerdeki somut – o bireye özgü, biricik şekilde – tezahür edişi demek oluyor.

Yani ele avuca gelmez, yasayla düzenlenemez, zorla yönetilemez ve kopyalanamaz bir tuhaf şey. Yapay zekâ denilen algoritmik zekânın yanına bile yaklaşamayacağı bir şey. Hem özgün ve özgür olacak hem de müşterek çıkara, topluma katkı sağlayacak. Bu nasıl olacak?

Bugün bu can alıcı soruya anlamlı ve geçerli, gerçekçi bir politik yanıt getirmeden, devrim ve sosyalizm şiarlarını tekrarlayıp durmakla hiçbir yere varılamaz.  

Umutluyum

Ülkemizin politik yaşamındaki gelişmelere baktığımda her geçen gün umudum artıyor; Walter Benjamin’in dediği gibi, umut bize umutsuzların hatırına bahşedilir ve içinde tarihin dönüşüm eğiliminin, kurtuluşun tohumlarını taşır. Kimilerinin tıkanma, açmaz gördüğü yerlerde, ben bugün bu tohumları seziyorum. Sanıyorum bu umut sıradan bir içeriğin sezgisi değil, bizi toplam tarihsel süreçle bağlantılandıran ayrıntılı bir kavrayış. Elbette tarihin dönüşüm eğiliminin bugünlerin somut bağlamında nasıl bir sonuç getireceğini ancak olayın sonrasında, tarihsel artçı etkileriyle anlayabileceğiz. Aynı şekilde süreçte bizlerin yaptıklarının/yapmadıklarının rolünü de.

Bu satırları yazdıktan sonra bu sabah sosyal medya da gördüğüm bir video aklıma geldi. Dün Bayrampaşa Belediye Meclisinde başkanvekili için yapılan seçimde oylar art arda pata çıkınca kura çekilişine gidiliyor; bıçkın bir bar fedaisini andıran AKP adayı uzun uzun, aşırı bir ihtimamla kendi adı yazılı kağıdı katlıyor. Ardından çekiliş yapılıyor – CHP’li adayın adı çıkınca CHP’liler sevinç gösterileri yaparken iktidarın adayı yıkarcasına kürsüyü yumruklamaya başlıyor. Sanki genel durumun yereldeki küçük bir zuhur edişiydi.

Harvardlı ünlü filozof Michael Sandel: Trump ve muhalefet üzerine

İspanyol El Pais gazetesine verdiği röportajdan

Bazı Demokratlar, anlaşılır bir şekilde, muhalefetin en önemli temelinin hukukun üstünlüğünde ısrar etmek olduğunu düşünüyor. Hukukun üstünlüğü, bir demokrasi için kritik öneme sahip olmakla birlikte, halkın gerçekten önemsediği konularla bağlantı kurmayan siyasi bir proje için zayıf bir temeldir.

Bernie Sanders ve Alexandria Ocasio-Cortez, kırmızı eyaletler de dahil olmak üzere ülkeyi baştan başa dolaştılar ve Trump’ın veya Obama’nın mitinglerinden çok daha fazla, on binlerce insanı çeken Trump karşıtı mitingler düzenlediler. Ve hukukun üstünlüğünden bahsettiler, ama asıl odak noktaları siyasi iktidarın oligarşik bir şekilde ele geçirilmiş olmasıydı. Şöyle ki, Trump’ın tüm popülist söylemlerine ve emekçileri sandığa götürmedeki başarısına rağmen, bugün Trump yönetimini işgal edenler ve onun politikalarından yararlananlar en başta milyarderler ve büyük şirketler. Bu en güçlü şekilde yankı buldu ve Demokrat Parti’nin yeniden canlanmasının ve Trump’a karşı etkili bir muhalefet olmasının tek yolunun hukuki retoriğin ötesine geçmek olduğunu gösteriyor.

Trump’ı yasalar durdurmaz, ancak politika engeller. Demokrat Parti’nin kendisine, işçi sınıfını neden yabancılaştırdığını sorması gerekiyor. Ve bu politik bir soru, hukuki bir soru değil.

Ben 1990’larda, küreselleşmeye güvenin olduğu günlerde de bu konuda endişeliydim. Berlin Duvarı yıkılmıştı. Soğuk Savaş sona ermişti. Amerikan tarzı liberal demokratik kapitalizm hala ayakta kalan tek sistem gibi görünüyordu. Tarihin sonuna gelmiştik. O zaman buna inanmadım. Ve o anın küstahlığı, kendini beğenmişliği Trump’ın önünü açtı.

Önemli olan meşru kızgınlıkların kaynağıdır ve bunlar tamamen ekonomik değildir. Mesele sadece zengin ve fakir arasındaki uçurumun genişlemesi değil. Bu sadece servet eşitsizliği değil. Aynı zamanda kazananlar ve kaybedenler arasındaki büyüyen uçurumdur.

Bu ekonomik eşitsizlik, kaybedenler ve kazananlar arasındaki uçuruma yayıldığında, ekonomi ve kültürün buluştuğu yer burasıdır. Zirveye çıkanlar, başarılarının kendi yaptıklarının, erdemlerinin ürünü olduğunu ve kaybedenlerin de kaderlerini hak ettiğini düşünmeye başladılar. Ve çalışan insanlar elitler tarafından küçümsendiklerini hissettiklerinde, bu kısmen ekonomik, ama aynı zamanda kültüreldir. Saygıyla, haysiyetle ilgisi var.

Çalışan insanların seçkinlerin kendilerine tepeden baktığını, emeklerinin hiçbir değeri olmadığını ve bu nedenle haysiyetten yoksun olduklarını hissetmelerine yol açan ekonomi ve kültürün birleşimidir. Ben, “Bu ekonomi değil, aptal” derdim, “haysiyet.” Ve haysiyet sadece GSYİH ya da yumurta fiyatı değildir.

Wokizm kibri yansıtır. Bu ideolojinin birçok çalışan insan, özellikle de beyaz erkekler için en rahatsız edici yanı, aslında acı çekenlerin ayrıcalıklı olarak gösterilmesidir. Oysa, yaşam deneyimleri ve ekonomik beklentileri hiç de ayrıcalıklı değil. Bunlar geçinmek için acı çeken, ancak ilerleyemeyen insanlardır. Amerikan Rüyası’nın onlara vaat ettiği sosyal hareketliliğin tersine durgun ücretlerle karşı karşıyalar. Bu zaten sinir bozucu. Ama buna bir de birilerinin size ayrıcalıklı olduğunuzu söylemesini eklerseniz, bu rahatsız edicidir.

Ve sonra Demokratların anlamadığı bir şey var: vatanseverlik. Göç meselesinin bu kadar güçlü yankı bulmasının nedeni budur. Bunun nedeni, insanların Trump’ın kampanya söylemlerini olduğu gibi kabul ediyor olması değil. Yabancı göçmenlerin ülkeyi iş çalacak suçlularla doldurduğuna inanmıyorlar. Bunu kabul etmiyorlar, ancak sınırlarını kontrol edemeyen bir ülkenin kaderini kontrol edemeyen bir ülke olduğuna inanıyorlar. Bu güç kaybı, topluluk kaybı hissi, göç karşıtı söylemin yakaladığı ve sembolize ettiği güçlü bir duygudur.

Gündeme her gün daha dikkat çekici bir şey geliyor ve daha önce gelenler gömülüyor. Ve bu Trump’ın stratejisinin bir parçası. Kurumları, medyayı, sosyal ağları, bilgi ve iletişim sistemini sular altında bırakmak. Bu, sistemin direnme yeteneğini felç eder. Buna “bölgeyi su basması” diyorlar. Kabinesiyle bile ilgili bir haber yağmuru, vahşet, tartışmalar, anlaşmazlıklar. Bu ilk 100 gün boyunca, Trump Reality TV’de öğrendiklerini kullandı. Ne kadar abartılı olursa olsun, anlatıya yeni kıvrımlar eklemenin dikkat çektiğini biliyor. Kaos, dram, tartışma. Reality TV’nin bu dersleri, ikinci başkanlığının bu kaotik, çılgın ilk 100 gününde onun sahneye koyduğunu gördüğümüz şeydir.